Đột quỵ do thuyên tắc là gì?

Đột quỵ do thuyên tắc là một loại đột quỵ do thiếu máu cục bộ. Đột quỵ do thiếu máu cục bộ xảy ra khi một động mạch đến não bị tắc nghẽn. Những động mạch này có nhiệm vụ mang máu cùng với oxy và chất dinh dưỡng từ tim đến não.

Nếu một trong những động mạch này bị tắc nghẽn, não sẽ không được cung cấp oxy và chất dinh dưỡng, do đó thể sản xuất năng lượng cần thiết để hoạt động. Khi tình trạng tắc nghẽn kéo dài một vài phút, các tế bào não sẽ bắt đầu chết.

Ở những trường hợp đột quỵ do thuyên tắc, động mạch của não bị tắc nghẽn do cục máu đông đến từ nơi khác trong cơ thể.

Nguyên nhân gây đột quỵ do thuyên tắc

Cục máu đông gây đột quỵ do thuyên tắc có thể hình thành ở bất cứ đâu trong cơ thể nhưng thường đến từ tim hoặc động mạch ở ngực trên và cổ.

Sau khi bong ra khỏi vị trí hình thành ban đầu, cục máu đông di chuyển theo dòng máu đến não. Khi vào trong một mạch máu quá nhỏ, cục máu đông sẽ bị mắc kẹt và chặn dòng máu chảy đến não.

Tình trạng tắc nghẽn này được gọi là thuyên tắc. Tình trạng thuyên tắc động mạch não cũng có thể xảy ra do bong bóng khí, các hạt mỡ hoặc mảng xơ vữa.

Thuyên tắc động mạch não cũng có thể là kết quả của rung nhĩ, một loại rối loạn nhịp tim. Khi tim đập bất thường, máu sẽ ứ lại và hình thành cục máu đông. Rung nhĩ là nguyên nhân phổ biến nhất gây đột quỵ do thuyên tắc.

Đột quỵ xảy ra do cục máu đông từ tim thường nghiêm trọng hơn.

Đột quỵ do huyết khối và đột quỵ do thuyên tắc

Đột quỵ do huyết khối và đột quỵ do thuyên tắc đều là đột quỵ do thiếu máu cục bộ, nghĩa là đều xảy ra khi một mạch máu cấp máu cho não bị tắc nghẽn. Tuy nhiên, đột quỵ do thuyên tắc xảy ra do cục máu đông di chuyển từ nơi khác đến não còn đột quỵ do huyết khối xảy ra do cục máu đông hình thành trong động mạch cấp máu cho não. Đột quỵ do huyết khối phổ biến hơn đột quỵ do thuyên tắc.

Các yếu tố nguy cơ gây đột quỵ do thuyên tắc

Các yếu tố nguy cơ gây đột quỵ do thiếu máu cục bộ được chia thành yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát và yếu tố nguy cơ không thể kiểm soát. Các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát gồm có:

• Cao huyết áp
• Cholesterol cao
• Hút thuốc
• Béo phì
• Lối sống ít vận động
• Sử dụng ma túy

Một số yếu tố nguy cơ nằm ngoài tầm kiểm soát, ví dụ như chủng tộc và tiền sử gia đình. Người da đen và người gốc Phi thường có nguy cơ đột quỵ cao hơn so với các chủng tộc khác. Những người có tiền sử gia đình bị đột quỵ hoặc đã từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua cũng có nguy cơ bị đột quỵ cao hơn.

Các yếu tố nguy cơ không thể kiểm soát khác còn có:

• Trên 40 tuổi
• Mới sinh con
• Mắc bệnh tự miễn như bệnh tiểu đường type 1 hoặc bệnh lupus ban đỏ
• Bệnh tim
• Dị tật tim

Triệu chứng của đột quỵ do thuyên tắc

Các triệu chứng đột quỵ đa phần xảy ra đột ngột, thường không có dấu hiệu cảnh báo trước. Các triệu chứng mà mỗi người gặp phải là khác nhau, tùy thuộc vào phần não bị ảnh hưởng.

Các triệu chứng của đột quỵ do thuyên tắc cũng giống như triệu chứng của các loại đột quỵ khác. Các triệu chứng phổ biến nhất gồm có:

• Mất ngôn ngữ (khó khăn khi nói và hiểu lời nói)
• Đi lại khó khăn
• Tê hoặc yếu cơ ở một cánh tay, chân hoặc một bên mặt
• Liệt tạm thời

Nếu có bất kỳ triệu chứng nào trong số này và triệu chứng tăng dần thì hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.

Chẩn đoán đột quỵ do thuyên tắc

Để chẩn đoán đột quỵ do thuyên tắc, trước tiên bác sĩ sẽ kiểm tra các triệu chứng và xem xét bệnh sử. Để xác nhận đột quỵ và xác định nguyên nhân, bác sĩ sẽ sử dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm sau:

• Chụp cắt lớp vi tính (CT): tạo hình ảnh chi tiết của các mạch máu ở cổ và não
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): cho thấy tình trạng tổn thương mô não
• Siêu âm động mạch cảnh: giúp đánh giá sự lưu thông máu và phát hiện tình trạng tích tụ chất béo trong động mạch cảnh
• Chụp mạch não: giúp đánh giá tình trạng của các động mạch ở cổ và não
• Siêu âm tim: xác định vị trí của cục máu đông có thể di chuyển từ tim đến não
• Xét nghiệm máu: kiểm tra các thành phần trong máu

Điều trị đột quỵ do thuyên tắc

Khi xảy ra cơn đột quỵ, điều quan trọng là phải khôi phục sự lưu thông máu đến não càng nhanh càng tốt. Có nhiều cách để loại bỏ cục máu đông gây tắc nghẽn và tái thông động máu cấp máu cho não, gồm có dùng thuốc làm tan cục máu đông đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch, đưa thuốc trực tiếp qua ống thông vào não hoặc tiến hành thủ thuật lấy huyết khối cơ học.

Theo hướng dẫn vào năm 2018 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ, các loại thuốc làm tan cục máu đông cần được dùng trong vòng 4,5 giờ kể từ khi bắt đầu xuất hiện các triệu chứng đột quỵ. (1)

Phẫu thuật loại bỏ cục máu đông bằng phương pháp cơ học được gọi là thủ thuật lấy huyết khối, có thể thực hiện trong vòng 24 giờ kể từ khi bắt đầu xuất hiện các triệu chứng đột quỵ.

Để phòng ngừa đột quỵ tái phát trong tương lai, bác sĩ có thể sẽ tiến hành bóc nội mạc động mạch cảnh để mở rộng lòng động mạch bị thu hẹp do mảng xơ vữa. Bác sĩ cũng có thể sẽ đặt stent để giữ cho động mạch mở rộng.

Người bệnh cũng có thể cần dùng aspirin hoặc các loại thuốc chống kết tập tiểu cầu khác để giảm nguy cơ hình thành cục máu đông mới.

Quá trình phục hồi sau đột quỵ do thuyên tắc

Sau giai đoạn điều trị khẩn cấp, người bệnh sẽ chuyển sang giai đoạn phục hồi chức năng nhằm khôi phục sức mạnh và các chức năng bị mất. Những phương pháp trị liệu cần thực hiện trong quá trình phục hồi chức năng sẽ tùy thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng và mức độ tổn thương.

Người bệnh có thể sẽ cần dùng thuốc, tái khám định kỳ và trị liệu trong một thời gian dài sau cơn đột quỵ.

Biến chứng của đột quỵ do thuyên tắc

Cơn đột quỵ có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe. Biến chứng mà mỗi người gặp phải sau khi bị đột quỵ là khác nhau vì còn tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của cơn đột quỵ và phần nào của não bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, các biến chứng thường gặp gồm có:

• Phù não (sưng não)
• Khó nuốt
• Viêm phổi hít
• Nhiễm trùng đường tiết niệu
• Co giật
• Trầm cảm
• Co cứng cơ
• Đau vai
• Huyết khối tĩnh mạch sâu
• Loét do tỳ đè
• Đi lại không vững và dễ té gã
• Mất ngôn ngữ (tình trạng khó nói và chậm hiểu lời nói của người khác)
• Liệt nửa người (một bên cơ thể khó hoặc không thể cử động)
• Mất cảm giác nửa ngừoi (giảm hoặc mất cảm giác ở một bên cơ thể)

Nguy cơ đột quỵ tái phát sau đột quỵ do thuyên tắc

Khả năng hồi phục sau đột quỵ sẽ phụ thuộc vào mức độ tổn thương não. Các chức năng sẽ phục hồi dần dần nhưng có thể sẽ không trở lại hoàn toàn giống như trước đột quỵ.

Theo tổng quan nghiên cứu vào năm 2021, nguy cơ đột quỵ do thiếu máu cục bộ tái phát trong vòng 1 năm sau cơn đột quỵ trước đó là từ 5,7 – 17,7%. Trong vòng 5 năm, nguy cơ bị đột quỵ lần hai là từ 14 – 26%. (2)

Tổng quan nghiên cứu này còn cho biết nguy cơ đột quỵ tái phát cao nhất ở những trường hợp bị đột quỵ thuyên tắc do cục máu đông từ tim. Những trường hợp này thường có tiên lượng kém hơn so với các loại đột quỵ do thiếu máu cục bộ khác.

Nguy cơ tử vong, hôn mê và tàn tật nghiêm trọng tăng lên sau mỗi cơn đột quỵ.

Phòng ngừa đột quỵ

Biết được các yếu tố nguy cơ của bản thân có thể giúp phòng ngừa đột quỵ.

Hãy đi khám thường xuyên nếu bạn bị cholesterol cao, tiểu đường hoặc bệnh tự miễn mạn tính. Theo dõi tình trạng sát sao và tuân thủ điều trị sẽ giúp giảm nguy cơ đột quỵ và các biến chứng do đột quỵ.

Ngoài ra, một điều quan trọng nữa để phòng ngừa đột quỵ là thực hiện lối sống tốt cho tim mạch:

• Duy trì cân nặng ở mức vừa phải
• Ăn nhiều trái cây và rau củ
• Tập thể dục thường xuyên
• Chỉ uống rượu ở mức độ vừa phải hoặc không uống rượu
• Không sử dụng ma túy
• Hạn chế stress
• Ngủ đủ giấc

Tóm tắt bài viết

Đột quỵ do thuyên tắc xảy ra khi cục máu đông từ nơi khác trong cơ thể di chuyển đến một mạch máu cấp máu cho não và gây tắc nghẽn. Cục máu đông có thể đến từ từ bất kỳ nơi nào trong cơ thể nhưng thường đến từ tim. Đột quỵ thuyên tắc do cục máu đông đến từ tim thường nghiêm trọng hơn so với các loại đột quỵ do thiếu máu cục bộ khác.

Phát hiện và điều trị kịp thời là điều cần thiết để hạn chế tổn thương não và giảm nguy cơ tử vong và biến chứng. Sau quá trình điều trị ban đầu để loại bỏ cục máu đông, người bệnh sẽ bước vào giai đoạn phục hồi chức năng để lấy lại các kỹ năng bị mất, kết hợp với dùng thuốc và thay đổi lối sống để giảm nguy cơ đột quỵ tái phát.