Tiêm Botulinum toxine vào điểm vận động để điều trị loạn trương lực cơ cổ - Bộ y tế 2017

I. ĐẠI CƯƠNG

•  Loạn trương lực cơ cổ (Cervical dystonia) là một dạng rối loạn trương lực cơ khu trú, gây ra tư thế bất thường không tự chủ của đầu và cổ. Bệnh có thể xuất hiện với các triệu chứng nổi trội như: tư thế bất thường, co thắt cơ (spasm), rung giật hoặc run hoặc phối hợp các triệu chứng.
•  Botulinum toxine nhóm A có tác dụng ở màng trước khớp thần kinh (sináp), làm ức chế giải phóng Acetylcholin (là một chất trung gian dẫn truyền thần kinh), do đó làm tê liệt dẫn truyền qua sinap thần kinh - cơ và làm cơ gi n ra.
•  Tiêm Botulinum toxine nhóm A (Dysport hoặc Botox) vào điểm vận động của cơ bị rối loạn trương lực ở cổ hiện nay là phương pháp được chỉ định để làm giảm triệu chứng của bệnh.

II. CHỈ ĐỊNH

Người bệnh bị loạn trương lực cơ cổ, với các hình thái khác nhau, phụ thuộc vào vị thế của đầu hoặc vai

•  Xoay đầu (rotatory).
•  Ngửa đầu ra sau (retrocollis).
•  Nghiêng đầu sang bên (laterocollis).
•  Cúi đầu ra trước (anterocollis).
•  Run loạn trương lực cổ (Dystonic head tremor).
•  Thể phối hợp (Complex torticollis).

III. CHỐNG CHỈ ĐỊNH

•  Người bệnh rối loạn nuốt.
•  Bệnh lý toàn thân nặng (nhiễm khuẩn nặng, suy thận...).

IV. CHUẨN BỊ

1. Người thực hiện

•  01 bác sĩ Phục hồi chức năng có chứng chỉ hoặc chứng nhận tiêm thuốc Botulinum toxin nhóm A.
•  02 điều dưỡng trợ giúp cho bác sĩ.

2. Phương tiện

•  Máy kích thích điện hoặc máy điện cơ để xác định điểm vận động.
•  Kim kích thích điện - thần kinh hai nòng, 21gauge - L.35mm : 01 chiếc.
•  Thuốc Botulinum toxine nhóm A (biệt dược: Dysport 500UI hoặc Botox 100 UI, ...).
•  Bơm tiêm 1 ml: 02 cái.
•  Nước muối sinh lý 0.9% để pha thuốc.
•  Bông, cồn sát trùng 70o hoặc Betadine.

3. Người bệnh

• Giải thích, hướng dẫn người bệnh và hoàn thành thủ tục trước khi thực hiện thủ thuật.

4. Hồ sơ bệnh án

•  Hoàn thành đầy đủ, có chẩn đoán, theo dõi bệnh hằng ngày.
•  Xác định thể rối loạn trương lực cơ cổ: thể xoay đầu - thể nghiêng sang bên - thể cúi ra trước - thể ngả ra sau hoặc thể phối hợp.
•  Đánh giá mức độ loạn trương lực cơ cổ theo thang điểm Tsui hoặc thang điểm TWSTRS (Toronto Western Spasmodic Torticollis Rating Scale), đánh giá thang điểm chức năng.
•  Tiền sử dị ứng thuốc.

V. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH

Thời gian thực hiện kỹ thuật: từ 30 - 40 phút.

- Bước 1: kiểm tra và khám xét người bệnh lần cuối trước khi tiến hành thủ thuật, xác định các cơ loạn trương lực cần điều trị. Kiểm tra mạch, huyết áp, nhịp thở.

- Bước 2: chuẩn bị thuốc và máy kích thích điện

•  Điều dưỡng pha loãng thuốc Botulinum toxine với dung dịch Natriclorua 0,9%. Độ pha lo ng tùy theo kích thước cơ, cơ càng lớn thuốc nên pha lo ng hơn để khuyếch tán và hấp thụ tốt hơn. Đối với các cơ vùng cổ, thuốc thường được pha với 1 ml NaCl 0.9% (tương đương 50 UI Dysport /0,1 ml hoặc 10 UI Botox/0,1 ml).
•  Bác sĩ chuẩn bị máy kích thích điện hoặc máy điện cơ

- Bước 3: sát khuẩn tại chỗ tiêm bằng cồn 70 độ hoặc Betadine.

•  Lưu ý: nếu sát trùng bằng cồn 70 độ, phải chờ cồn khô mới được đâm kim.

- Bước 4: xác định chính xác điểm vận động của cơ cần tiêm,

- Bước 5: tiến hành tiêm.

• Tiêm Botulinum toxine nhóm A vào vị trí đ được xác định (cơ và liều tiêm theo bảng ở dưới).

- Bước 6: Thu dọn dụng cụ

Bảng 1: Liều lượng tiêm và cơ tiêm tùy thuộc vào phân loại thể bệnh

(Theo Reiner Benecke, Karen Frei và Cynthia L. Comella -2009)

- Lưu ý: nếu tiêm cơ ở cả hai bên, cần phải giảm liều, cụ thể như sau

•  Cơ ức đòn chũm: chỉ còn 50% liều bình thường (để phòng ngừa biến chứng khó nuốt).
•  Các cơ gối đầu và bán gai đầu: chỉ còn 60% liều bình thường (để phòng ngừa yếu cổ).

Bảng 2: Tổng liều tiêm

(Theo Reiner Benecke, Karen Frei và Cynthia L. Comella -2009)

Tổng liều mỗi lần tiêm là 500 - 1000 UI Dysport hoặc 100 - 200 UI Botox tùy theo thể bệnh và mức độ bệnh (theo phân loại Tsui), độ tuổi, giới tính, số lượng cơ được tiêm, thể trạng và cân nặng người bệnh.

- Bước 7: Kết thúc: sát trùng vị trí tiêm, thu dọn dụng cụ, dặn dò người bệnh.

VI. THEO DÕI

• Theo dõi người bệnh sau tiêm đến 48 giờ.

VII. TAI BIẾN VÀ XỬ TRÍ

Hầu hết các tác dụng phụ nhẹ, chỉ thoáng qua và xảy ra chủ yếu trong vài tuần đầu sau tiêm, thường biến mất trong vòng 2 tuần. Một số tác dụng phụ cần xử trí theo quy định.

•  Các phản ứng quá mẫn.
•  Nhiễm trùng tại chỗ tiêm.
•  Chảy máu tại chỗ tiêm.
•  Khô miệng.
•  Nuốt khó: có thể xảy ra khi tiêm cơ ức đòn chũm cả hai bên.
•  Nhiễm trùng đường hô hấp trên.
•  Đau cổ.
•  Đau đầu.
•  Yếu cổ: có thể xảy ra khi tiêm cơ vùng cổ sau (cơ gối đầu và cơ bán gai đầu) ở cả hai bên.