Tác nhân gây bệnh thương hàn

Th­ương hàn là bệnh truyền nhiễm cấp tính do trực khuẩn Trực khuẩn thương hàn (Salmonella typhi) và phó thương hàn (Salmonella paratyphi A, B) gây nên. Bệnh khởi phát đột ngột với sốt cao kéo dài, kèm đau đầu, mệt mỏi, chán ăn, mạch chậm, táo bón hoặc tiêu chảy và ho khan. Tuy nhiên, cũng có trường hợp nhẹ hoặc không triệu chứng.

Bệnh thương hàn thông thường có thể gặp ở mọi đối tượng, nhưng hay gặp nhất ở trẻ nhỏ do khả năng đề kháng kém và những người sống trong điều kiện vệ sinh kém.

Bệnh có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm như: Thủng đường tiêu hóa, chảy máu tiêu hóa, biến chứng trên hệ thần kinh (viêm não, viêm màng não)...

2.1 Đặc điểm vi khuẩn gây bệnh

Tác nhân gây bệnh thương hàn là trực khuẩn thương hàn Salmonella typhi và phó thương hàn Salmonella paratyphi A, B.

• Trực khuẩn thương hàn có khả năng sống tốt, chúng có thể chịu được lạnh, ở nước đá sống 2 - 3 tháng, nước thường > 1 tháng, trong rau quả 5 - 10 ngày, trong phân từ một đến vài tháng.
• Vi khuẩn bị diệt ở nhiệt độ 550C trong 30 phút, cồn 900 trong vài phút, các chất khử trùng thông thường diệt được vi khuẩn dễ dàng(chloramin 3%, phenol 5%).

2.2 Đặc điểm nguồn bệnh

Nguồn gây bệnh duy nhất là ngư­ời, bao gồm:

• Bệnh nhân: Bài tiết vi khuẩn theo phân (là chủ yếu), ngoài ra còn theo đ­­ường nước tiểu, đờm, chất nôn. Vi khuẩn thải qua phân ở tất cả các giai đoạn của bệnh, kể cả giai đoạn nung bệnh, thải nhiều nhất vào tuần 2- 3 của bệnh.
• Ngư­­ời mang khuẩn:
• Ng­­ười mang khuẩn sau khi khỏi bệnh: Bệnh nhân khỏi hết các triệu chứng nhưng 3-5 % vẫn tiếp tục mang vi khuẩn sau vài tháng (do vi khuẩn khu trú ở túi mật, đường dẫn mật...)
• Ng­­ười mang khuẩn không có biểu hiện lâm sàng (người lành mang vi khuẩn): Đây chính là đư­­ờng lây quan trọng khó kiểm soát.

2.3 Đường lây bệnh

Lây đ­­­ường tiêu hoá, có 2 cách lây

• Đường lây chủ yếu là do ăn, uống phải thực phẩm, nước bị ô nhiễm vi khuẩn, không đ­­­ược nấu chín. Nguyên nhân chủ yếu gây ra những dịch thương hàn có quy mô lớn.
• Do tiếp xúc trực tiếp với chất thải, chân tay, đồ dùng v.v.. của bệnh nhân hay người mang trùng.

Bệnh thương hàn thể điển hình phát triển theo các giai đoạn sau:

3.1 Giai đoạn nung bệnh

Sau khi nhiễm khuẩn bệnh có giai đoạn ủ bệnh trung bình 7-15 ngày. Thường không có triệu chứng. Tuy nhiên người bệnh có thể là nguồn lây nhiễm trong giai đoạn này.

3.2 Giai đoạn khởi phát

Diễn biến bệnh từ từ tăng dần gồm các triệu chứng sau

• Sốt: Nhiệt độ tăng dần, thường có gai rét lúc đầu, ít khi có rét run. Đến ngày thứ 7 của bệnh nhiệt độ tăng cao đến 39-41°C.
• Đau đầu, mệt mỏi, ăn ngủ kém, ù tai.

3.3 Giai đoạn toàn phát

Giai đoạn này kéo dài 2 tuần và thường có những biểu hiện như:

• Sốt thương hàn: Sốt cao liên tục 39-40°C, sốt nóng, sốt hình cao nguyên, là triệu chứng quan trọng và hằng định trong bệnh.
• Biểu hiện nhiễm độc thần kinh: Người bệnh nhức đầu, mất ngủ, ù tai, nói ngọng, tay run bắt chuồn chuồn. Bệnh nhân nằm bất động, vẻ mặt vô cảm thờ ơ tuy vẫn nhận biết kích thích từ môi tr­ường xung quanh, ánh mắt nhìn đờ đẫn. Nặng hơn bệnh nhân li bì, mê sảng, hôn mê th­­­ường ít gặp.
• Đào ban (hay hồng ban): Là các ban dát nhỏ, màu hồng, vị trí mọc thư­­ờng ở bụng, ngực, mạn s­­ườn. Số l­­ượng ban khoảng chục nốt, xuất hiện trong khoảng từ ngày thứ 7 - 12 của bệnh (với phó thư­ơng hàn th­­ường nhiều hơn và mọc muộn hơn) và mất đi sau khoảng 2 đến 3 ngày
• Tiêu hoá: Dấu hiệu lưỡi quay (lưỡi khô, rìa lư­­ỡi đỏ, giữa lư­­­ỡi phủ một lớp rêu màu trắng hoặc xám); Đi ngoài phân lỏng (5-6 lần/ngày), mùi khẳn; trướng bụng, đầy hơi, đau nhẹ lan khắp bụng; gan lách to.
• Mạch chậm t­­ương đối so với nhiệt độ, gọi là mạch và nhiệt độ phân ly.

3.4 Giai đoạn lui bệnh

Giai đoạn lui bệnh thường kéo dài 1 tuần. Nếu không xảy ra biến chứng bệnh chuyển sang giai đoạn lui bệnh nhiệt độ dao động mạnh rồi xuống từ từ, các dấu hiệu bệnh giảm và hồi phục dần.

• Vệ sinh an toàn thực phẩm: Kiểm tra nguồn nước và thực phẩm đạt vệ sinh trước khi ăn, thực hiện ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Tiêm phòng vắc-xin phòng bệnh: Vắc-xin phòng bệnh thương hàn có khả năng tạo miễn dịch phòng bệnh trong vòng 3 năm.