Viêm màng não - bệnh viện 103

1. Định nghĩa, nguyên nhân, đường lan truyền

Định nghĩa:

Viêm màng não là tình trạng viêm cấp tính ở màng não do vi khuẩn gây nên.

Nguyên nhân:

Có 4 loại vi khuẩn hay gặp đó là:

• Cầu khuẩn màng não (còn gọi là vi khuẩn màng não).
• Liên cầu khuẩn.
• Phế cầu khuẩn.
• Trực khuẩn lao.

Ngoài ra có thể do tụ cầu, thương hàn…

Đường lây:

Vi khuẩn đến màng não theo các đường như sau:

• Đường máu.
• Từ não lên.
• Vùng lân cận (tai giữa, xoang mũi, xương chũm…).

2. Viêm màng não do các loại vi khuẩn

2.1. Viêm màng não do cầu khuẩn màng não

Đây là loại hay gặp nhất, bệnh thường xảy ra lẻ tẻ, nhưng đôi khi thành dịch do đó người ta cho rằng vi khuẩn lây truyền theo đường hô hấp, từ mũi vi khuẩn theo các sợi thần kinh khứu giác lên khoang dưới màng nhện. Nhưng lại có tác giả cho là chúng theo đường máu và đường bạch huyết.

Mô bệnh học:

– Đại thể:

• Sau khi mở hộp sọ thấy: Màng cứng căng, rạch màng cứng thấy dịch đục và mủ chảy ra.
• Màng mềm phù và phủ những đám mủ. Nếu nặng sẽ phủ kín mủ không nhìn thấy cuộn não ở bên dưới, dịch mủ thường khư trú ở khe cuộn não và đáy não.
• Do có sự thông thương giữa khoang dưới nhện với não thất do đó màng các não thất cũng bị viêm theo, lòng các não thất chứa dịch đục, mặt trong não thất phủ một lớp màng mủ.

– Vi thể:

Khoang dưới nhện giãn rộng chứa dịch tơ huyết lẫn hồng cầu, bạch cầu, các sợi liên kết ở khoang các màng não tan rã và bị thay thế bởi các đám tơ huyết mủ. Viêm có thể lan sâu xuống quanh các mạch máu. Các cầu khuẩn gây viêm màng não có thể thấy trong và ngoài bạch cầu.

Tiến triển:

Thông thường viêm lan từ màng não xuống màng tuỷ. Những trường hợp nặng thường có xuất huyết dưới da hoặc hoại tử xuất huyết tuyến thượng thận là nguyên nhân gây tử vong nhanh chóng ở trẻ em và người trẻ tuổi.

2.2. Do phế cầu khuẩn

Có thể nguyên phát hoặc thứ phát sau viêm phổi, viêm tai giữa, viêm xoang mũi.

 Đây là bệnh cấp tính tổn thương giống như viêm màng não do cầu khuẩn màng não, nhưng trong dịch rỉ viêm có nhiều sợi tơ huyết nên thường nhanh chóng đông lại. Dịch mủ và dịch não tuỷ chứa nhiều phế cầu khuẩn do đó dễ chẩn đoán trên phiến đồ dịch não tuỷ.

2.3. Do liên cầu khuẩn

• Thường thứ phát sau viêm tai giữa, viêm xoang, đôi khi nguyên phát.
• Tổn thương giống như đã mô tả ở trên, thường thấy nhiều liên cầu khuẩn trong dịch não tuỷ.

2.4. Viêm màng não do lao

• Viêm màng não do lao có 2 hình ảnh tổn thương khác nhau phụ thuộc vào viêm màng não do lao đã điều trị hay không được điều trị.
• Viêm màng não do lao không được điều trị:
• Tổn thương lao thường khu trú ở nền não, đặc biệt là vùng chéo thị giác.

Màng não vùng này thấy mờ đục, trên màng mờ đục thấy có nhiều hạt nhỏ như hạt kê màu vàng, màu trắng hay xám, các hạt này nằm theo các nhánh của mạch máu. Có thể các màng não của tiểu não, bán cầu đại não… cũng có các hình ảnh trên, dưới màng não và trong não thất có ứ nước. Ngoài ra có thể có tổn thương lao ở phổi.

Viêm màng não do lao đã được điều trị:

• Đây là một thể viêm rất phức tạp, bệnh tiến triển thường kéo dài, viêm màng não do lao thể này thường có hiện tượng xơ hoá. Do đó màng não có những vách ngăn, trong các vách ngăn và trong não thất ứ dịch não tuỷ.
• Trên màng não vùng tổn thương cũng mờ đục, dày, có nhiều hạt lao kê. Có thể từng vùng của màng não bị bã đậu hoá, do ứ nước lâu, tổ chức não có thể bị teo đét do chèn ép. Có thể có viêm các động mạch màng não và hình thành cục nghẽn do đó có thể thấy những ổ nhũn não.
• Xem trên kính hiển vi thấy hình ảnh của tổn thương lao.

2.5. Do tụ cầu khuẩn, thương hàn, trực khuẩn Coli…

• Loại này thường hiếm gặp.
• Trong viêm màng não bệnh nhân thường sốt rất cao nhưng mạch lại chậm, ngược với thương hàn nhiệt độ tăng ít nhưng mạch lại tăng cao.

Nguồn: Bệnh viện 103