Thương tổn do hít khói – Những điều cần biết

Khói từ đám cháy là hỗn hợp nhiều chất bao gồm các hạt nước nóng và các loại khí hơi khác nhau. Sau một vụ hỏa hoạn rất khó để xác định thành phần có trong khói vì còn tùy thuộc vào bản chất các chất gây cháy.

Do đó, tổn thương do hít khói từ đám cháy là sự kết hợp của tổn thương do nhiệt hoặc hóa chất và ngộ độc toàn thân do hấp thu các chất độc hại này. Sau khi hít phải khói từ đám cháy thì bệnh lý có thể trải qua 4 giai đoạn:

• Giai đoạn 1: Suy hô hấp cấp, xuất hiện từ 1 đến 12 giờ sau xuất hiện thương tổn do hít khói. Nguyên nhân là do co thắt phế quản, phù thanh quản và tăng tiết phế quản.
• Giai đoạn 2: phù phổi, xảy ra từ 6 đến 72 giờ. Nguyên nhân là do tăng tính thấm dịch từ các mao mạch phổi vào phế nang.
• Giai đoạn 3: Bệnh nhân ngạt thở, xuất hiện từ 60 đến 120 giờ sau thương tổn do hít khói. Thời điểm này xuất hiện nhu mô phổi bị hoại tử, khiến bệnh nhân không hô hấp được.
• Giai đoạn 4: Viêm phổi xuất hiện sau 72 giờ, tác nhân thường là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), Pseudomonas aeruginosa hay các vi khuẩn gram âm.

Tổn thương tại chỗ thường là tổn thương do nhiệt gây ra, loại tổn thương này thường giới hạn trong đường thở phía trên nắp thanh môn. Nếu thương tổn do hít khói tại chỗ gặp ở phía dưới thanh môn thì tác nhân thường là hóa chất dạng bay hơi và các sản phẩm do phản ứng cháy gây ra.

Một số phản ứng tại chỗ bao gồm kích ứng đường thở, tăng tiết nhầy, co thắt phế quản, sung huyết mạch máu phế quản, giảm chất hoạt diện (surfactant) và phản ứng viêm.

Tổn thương do hít khói từ đám cháy cũng là nguyên nhân gây đáp ứng viêm trầm trọng và đa dạng. Hậu quả là sản sinh các gốc tự do oxy hóa tại chỗ, lôi kéo các tế bào viêm đến và tăng giải phóng cytokine.

Phản ứng viêm tác động đến hệ hô hấp với tăng co thắt và tăng tiết phế quản, co mạch máu, phù phổi và gây bất tương xứng thông khí-tưới máu.

Tổn thương do hít khói từ đám cháy gây thiếu oxy máu với nhiều mức độ khác nhau, nguyên nhân là trong đám cháy nồng độ oxy khí thở thấp hơn bình thường. Thiếu oxy máu gây tổn thương não và các cơ quan khác.

Carbon monoxide là loại khí không màu, không mùi, được sản sinh nhiều trong các đám cháy. Bình thường, nồng độ CO trong khí quyển dưới 0,001% và ngộ độc CO có thể xảy ra khi nồng độ này vượt lên khoảng 1%. Khí CO hấp thu rất nhanh qua lớp biểu mô phổi, đồng thời có ái lực với hemoglobin mạnh gấp 200-250 lần khí oxy nên có khả năng gây ra nhiều thương tổn do hít khói trầm trọng và kéo dài. Khí CO gắn với hemoglobin tạo ra phức hợp Carboxyhemoglobin (COHb) ổn định, chính điều này làm các phân tử hemoglobin giảm liên kết với oxy, từ đó giảm khả năng vận chuyển oxy và gây thiếu oxy nuôi các cơ quan khác.

Ngộ độc CO là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trong các tổn thương do hít khói từ đám cháy, chiếm tỉ lệ lên đến 80% và phần lớn trường hợp sẽ xuất hiện sớm trong vòng 24 giờ đầu sau hít phải khí này.

Theo nghiên cứu, nồng độ COHb từ 10-20% sẽ có thể làm bệnh nhân nhức đầu và buồn nôn. Nếu lên 20-30% thì gây yếu cơ và suy giảm tri giác, 30-50% gây thiếu máu cục bộ cơ tim và mất ý thức. Nếu nồng độ COHb tăng cao hơn nữa có thể gây tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời. Đặc biệt, ngộ độc CO còn có thể gây một số di chứng thần kinh muộn sau phơi nhiễm.

Hydrogen cyanide (HCN) là hợp chất dễ bay hơi, sản sinh sau quá trình cháy không hoàn toàn cacbon và nitơ trong đám cháy. HCN hay gặp nhất là trong các đám cháy bông, tơ tằm, gỗ, giấy, nhựa, acrylic và polymer tổng hợp.

Khi vào cơ thể, hydrogen cyanide sẽ gắn với ion sắt và được vận chuyển trong máu bởi tế bào hồng cầu. Trong chu trình nội bào, hydrogen cyanide gắn với enzyme cytochrome oxidase, gây ngưng trệ hoàn toàn chu trình hô hấp và ngưng sản xuất năng lượng ATP cho cơ thể, kết quả là rối loạn thăng bằng kiềm toan (nhiễm toan lactic nặng) và tử vong trong vòng vài phút sau khi hít phải một lượng lớn HCN.

Hydrogen cyanide sau khi hấp thu sẽ đào thải nhanh chóng ra khỏi ​​máu (thời gian bán hủy từ 1-3 giờ), do đó rất khó định lượng nồng độ đỉnh của HCN trong máu bệnh nhân. Vì vậy, để chẩn đoán xác định ngộ độc HCN thì cần phải lấy máu xét nghiệm càng sớm càng tốt.

Tổn thương lớp biểu mô lót trong của phế quản và phế nang sẽ dẫn đến tăng tiết chất nhầy, làm tăng tiết các mảnh vụn trong đường hô hấp và hiệu quả làm việc của các tế bào lông chuyển cũng suy yếu cả về số lượng lẫn chất lượng theo

Tất cả những tổn thương do hít khói từ đám cháy này sẽ gây tắc nghẽn các đường thở nhỏ tiến triển, phổi xẹp, gây bất tương xứng giữa thông khí và tưới máu, các vi trùng tấn công vào hệ hô hấp và làm nặng thêm tình trạng thương tổn do hít khói gây ra.

Đa số các ca tử vong trong bệnh viện sau tổn thương do hít khói từ đám cháy thường là các tổn thương thứ phát hơn là tổn thương nguyên phát ban đầu.

Một số triệu chứng lâm sàng gợi ý tổn thương do hít khói từ đám cháy bao gồm:

• Bỏng vùng đầu mặt;
• Xuất hiện các nốt phồng rộp hoặc phù nề vùng hầu họng;
• Khàn tiếng;
• Tiếng thở bất thường như thở rít;
• Tổn thương niêm mạc đường hô hấp trên;
• Tăng tiết đờm nhớt.

Các triệu chứng của tổn thương đường hô hấp dưới bao gồm những yếu tố sau đây:

• Thay đổi nhịp thở với thở nhanh;
• Bệnh nhân khó thở từng mức độ;
• Ho;
• Nghe giảm rì rào phế nang;
• Thở khò khè;
• Ran phổi như ran ngáy, ran rít;
• Co thắt cơ hô hấp phụ.

Một số biểu hiện toàn thân sau tổn thương do hít khói từ đám cháy hay gặp:

• Hệ thần kinh trung ương bị ức chế, bệnh nhân thờ ơ hoặc giảm ý thức;
• Đau đầu vùng thái dương;
• Yếu cơ;
• Hôn mê (gặp đa số do ngộ độc khí CO).

Cấp cứu tổn thương do hít khói từ đám cháy đòi hỏi phải nhanh chóng, kịp thời và chính xác để hạn chế các tổn thương phổi nặng và giảm tỷ lệ tử vong cho bệnh nhân. Một số đặc điểm trong cấp cứu tổn thương do hít khói từ đám cháy bao gồm:

• Các phương pháp điều trị hiện nay của hội chứng thương tổn do hít khói chủ yếu là hỗ trợ bởi vì vẫn chưa có cách điều trị đặc hiệu cho loại bệnh lý đặc biệt này.
• Bước quan trọng nhất trong tất cả các nạn nhân là cần được hỗ trợ hô hấp bằng cách thở oxy 100% qua mặt nạ có túi dự trữ không thở lại (non-rebreather mask) ngay cả khi bệnh nhân bình thường, không có triệu chứng. Oxy nồng độ cao giúp tăng thải trừ, tống xuất khí CO, rút ngắn thời gian bán hủy và hạn chế các biến chứng do ngộ độc CO gây ra.
• Nếu bệnh nhân suy hô hấp nặng hoặc hôn mê thì nên được đặt nội khí quản. Một số bệnh nhân nên được hút tích cực các chất bụi hoặc đờm nhớt và làm thông thoáng đường thở.
• Nếu cơ sở y tế không có oxy cao áp thì nên vận chuyển bệnh nhân nhanh chóng đến các bệnh viện tuyến trên, đặc biệt là các bệnh nhân bất tỉnh hay tình trạng tri giác thay đổi.