Điều trị và chăm sóc trẻ nhỏ bị viêm phổi

1. Tổng quan bệnh viêm phổi ở trẻ em

Viêm phổi là một bệnh chỉ tình trạng phổi bị nhiễm trùng. Các túi khí trong phổi chứa đầy mủ và dịch nhầy khiến cơ thể không thể hấp thụ đủ lượng oxy cần thiết.

Nguyên nhân gây viêm phổi có thể do:

• Virus, vi khuẩn, nấm và ký sinh trùng gây ra. Hầu hết các trường hợp, bệnh này là do virus như virus adeno, virus rhino, virus cúm... gây bệnh.
• Một số yếu tố có thể là nguyên nhân làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh viêm phổi ở trẻ như sống như ở những khu vực có mức độ ô nhiễm cao, có người thân hút thuốc lá hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc.

Nếu điều trị viêm phổi ở trẻ em chậm trễ thì có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ sau này như: Viêm màng não, nhiễm trùng máu, tràn mủ màng phổi, tràn dịch màng tim, trụy tim, kháng kháng sinh, còi xương kém phát triển. Do vậy, cha mẹ cần phát hiện sớm các triệu chứng của bệnh để chăm sóc trẻ đúng cách.

Thông thường, viêm phổi bắt đầu xảy ra sau khi đường hô hấp trên bị nhiễm trùng. Các triệu chứng của bệnh bắt đầu xuất hiện 2 hoặc 3 ngày sau khi bạn bị cảm lạnh hoặc đau họng. Sau đó, chúng tấn công đến phổi. Chất dịch nhầy, bạch cầu... tập hợp trong các phế nang của phổi khiến cơ thể khó hấp thu được oxy. Điều này vô tình khiến bé phải thở nhanh hơn để phổi có thể cung cấp đủ lượng oxy cần thiết cho cơ thể.

Trẻ nhiễm vi khuẩn gây bệnh viêm phổi thường bị bệnh khá nhanh. Tùy vào độ tuổi của trẻ và nguyên nhân gây bệnh mà sẽ có các triệu chứng của bệnh viêm phổi khác nhau. Các triệu chứng chung của bệnh có thể bao gồm:

• Trẻ thở khò khè hoặc nghe như tiếng rít. Đây có thể được xem là dấu hiệu phổ biến nhất.
• Sốt cao đột ngột và thở nhanh, thở gấp bất thường, cố gắng hết sức để thở.
• Đau họng, đau đầu và phát ban.
• Nếu trẻ bị viêm phổi do mắc ho gà, bé sẽ có những cơn ho kéo dài, mặt tái nhợt vì thiếu oxy hoặc khi hít thở nghe như tiếng rít.
• Nghẹt mũi, ớn lạnh, nôn ói
• Tức ngực, đau bụng (vì trẻ bị ho và khó thở)
• Mệt mỏi, ít vận động
• Mất cảm giác thèm ăn (ở trẻ lớn hơn) hoặc không muốn bú (ở trẻ sơ sinh), có thể dẫn đến mất nước
• Môi, đầu móng tay xanh hoặc xám.
• Nếu tình trạng viêm xảy ra ở phần dưới của phổi (vị trí gần bụng), trẻ có thể bị sốt, đau bụng hoặc nôn mửa nhưng không có các biểu hiện của bệnh hô hấp.

2.1. Điều trị viêm phổi ở trẻ đúng cách

Việc điều trị viêm phổi ở trẻ em phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm tình trạng thể chất và nguyên nhân nghi ngờ gây viêm phổi (virus, vi khuẩn, nấm hay ký sinh trùng).

Tùy vào loại vi khuẩn được cho là nguyên nhân gây bệnh, bác sĩ sẽ kê thuốc điều trị viêm phổi ở trẻ em phù hợp. Nếu bệnh do virus gây ra, bé không cần phải uống kháng sinh. Nếu bệnh do vi khuẩn gây ra, bé cần phải được điều trị bằng kháng sinh.

Hầu hết trẻ bị viêm phổi có thể được điều trị tại nhà. Nếu có một trong các yếu tố sau bé phải nằm viện để bác sĩ có phác đồ điều trị viêm phổi ở trẻ em:

• Nếu hôn mê hoặc co giật: thông đường thở cho trẻ và bơm diazepam hậu môn. Tư thế an toàn của trẻ hôn mê nếu nghi ngờ chấn thương đầu hoặc cổ, nên cố định cổ trước và truyền glucose.
• Đối với trẻ mất nước nặng (chỉ đối với trẻ tiêu chảy kèm li bì, mắt trũng, dấu véo da mất rất chậm, không uống được hoặc uống rất kém): Giữ ấm trẻ; trẻ không suy dinh dưỡng nặng thì lấy đường truyền thì không lấy đường truyền.
• Phương pháp điều trị tại bệnh viện có thể bao gồm thuốc kháng sinh tiêm tĩnh mạch và liệu pháp hô hấp. Trường hợp nặng hơn, bé có thể được điều trị trong đơn vị chăm sóc đặc biệt (ICU).
• Đối với trẻ nhỏ < 2 tháng, sốt rất cao, chấn thương hay cần phẫu thuật, xanh xao, nôn mửa quá nhiều đến mức không thể uống thuốc điều trị viêm phổi ở trẻ em, đau dữ dội, li bì, suy dinh dưỡng, phù mặt hoặc hai chân, cần oxy trị liệu, bị nhiễm trùng phổi có thể lan sang máu, bệnh mãn tính ảnh hưởng đến hệ miễn dịch, viêm phổi tái đi tái lại, bị ho gà thì cần được khám và điều trị kịp thời.

2.2. Chăm sóc trẻ viêm phổi đúng cách

Chăm sóc trẻ đúng cách là một trong những phương pháp ưu tiên trong điều trị viêm phổi ở trẻ em. Một số cách chăm sóc dưới đây mà cha mẹ có thể áp dụng giúp trẻ nhanh khỏi bệnh như sau:

Hạ sốt cho trẻ:

• Chườm ấm tích cực, nhiệt độ nước chườm được xác định bằng cách nhúng cùi chỏ của người lớn vào chậu nước, nếu thấy ấm là được.
• Nếu trẻ sốt trên hoặc bằng 38,5°C, cho trẻ uống thuốc hạ sốt theo chỉ định của bác sĩ.
• Vỗ lưng và giúp trẻ bài tiết đờm hiệu quả là một trong những cách điều trị viêm phổi ở trẻ em. Phương pháp vỗ lưng cho trẻ khi bị ho có đờm sẽ giúp lưu thông tuần hoàn máu của phổi, giúp đờm trong phế quản long ra và thải ra ngoài dễ dàng. Thực hiện vỗ lưng tốt nhất là trước bữa ăn hoặc sớm nhất là 1 giờ sau khi ăn để tránh gây nôn. Chú ý không vỗ vào vùng dạ dày, xương ức hay xương sống.

Hướng dẫn trẻ ho (Ho làm thông thoáng đường thở, đẩy chất xuất tiết ra khỏi phổi):

• Với trẻ lớn, yêu cầu các cháu ho sau khi được vỗ ở từng khu vực. Khi trẻ chưa ngừng ho thì chưa được vỗ tiếp. Cho trẻ ngồi dậy, đầu ngả nhẹ về phía trước, hít vào, mở miệng và thót cơ bụng để ho thật sâu, không ho ở cổ họng. Sau đó, hít vào lần nữa. Tiếp tục ho cho tới khi khạc được đờm ra ngoài.
• Đối với trẻ nhỏ, có thể dùng máy hút đờm dãi ra khỏi hầu họng khi trẻ không tự ho khạc ra được.

Vệ sinh và chế độ ăn cho trẻ:

• Vệ sinh mũi miệng thì cha mẹ dùng khăn giấy mềm lau sạch nước mũi, nước dãi rồi vứt bỏ khăn ngay sau khi sử dụng. Nếu dùng khăn xô thì phải chú ý giữ vệ sinh khăn.
• Vệ sinh nhà cửa, đồ chơi, đồ dùng của trẻ. Người chăm sóc cần rửa tay sạch sẽ khi chăm sóc và chuẩn bị đồ ăn cho trẻ.
• Cho trẻ ăn thức ăn giàu dinh dưỡng, mềm, dễ tiêu, dễ nuốt.
• Cho trẻ ăn theo nhu cầu, chia nhiều bữa trong ngày và số lượng mỗi bữa ít hơn bình thường, không nên ép trẻ ăn hết phần thức ăn cha mẹ đã chuẩn bị.
• Khi trẻ ho, có thể dùng quất hấp mật ong, hoa hồng hấp đường, gừng, chanh cho trẻ uống để giảm.

Khi trẻ ho, sổ mũi có kèm theo một trong những dấu hiệu sau đây phải ngay lập tức đưa trẻ đến bệnh viện:

• Có lõm ngực (phần giữa bụng và ngực lõm vào khi trẻ hít vào).
• Thở mệt, cánh mũi phập phồng, tím tái.
• Thở khò khè hay thở rít khi nằm yên.
• Không uống được, co giật hoặc li bì khó đánh thức.

Một số loại bệnh viêm phổi có thể được ngăn ngừa bằng vaccine. Trẻ em được chủng ngừa định kỳ giúp chống lại bệnh viêm phổi do Haemophilus influenzae và ho gà bắt đầu lúc 2 tháng tuổi (vaccine 5 trong 1). Việc chủng ngừa vaccine cúm được khuyến khích cho tất cả các đối tượng khỏe mạnh trong độ tuổi từ 6 tháng đến 19 tuổi. Những trẻ có các bệnh mãn tính như rối loạn tim, phổi hay hen suyễn cần được tiêm phòng đầy đủ.

Vệ sinh sạch sẽ, tránh lây lan. Không hút thuốc, đun nấu trong phòng có trẻ nhỏ. Cách ly trẻ với người bị bệnh để tránh lây lan thành dịch.

Nơi ở của trẻ phải đủ ánh sáng, thoáng mát, lưu thông không khí tốt. Nếu sử dụng điều hòa thì nên điều chỉnh sao cho chênh lệch nhiệt độ trong nhà và ngoài trời từ 5 – 7°C để trẻ có thể thích ứng được.

Phát hiện sớm các biểu hiện sớm của bệnh viêm đường hô hấp nói chung như: ho, sốt, chảy nước mũi, khó thở... và các rối loạn khác như tiêu chảy, ăn kém, chậm tăng cân... để chăm sóc và điều trị kịp thời.

Khi mang thai, bà mẹ phải khám thai đầy đủ, đảm bảo thai nhi phát triển tốt, có chế độ ăn đủ chất dinh dưỡng như protid, lipid, các loại vitamin, muối khoáng... Nên cho trẻ bú mẹ từ ngay sau khi sinh đến 2 tuổi để cơ thể trẻ phát triển toàn diện và khả năng chống lại bệnh tật tốt hơn.