Chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm sau sinh mổ

Chăm sóc sơ sinh thiết yếu là tổ hợp các biện pháp nhằm đảm bảo an toàn cho cả mẹ và con thì sau khi tiến hành mổ lấy thai. Chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau mổ lấy thai là công việc rất quan trọng, yêu cầu cần thiết theo quy định của Bộ Y tế.

Việc xử trí can thiệp và chăm sóc sơ sinh thiết yếu trong và ngay sau khi sinh không chỉ có cơ sở lý thuyết mà ngay trên thực tiễn khách quan cũng đã chứng minh lợi ích. Những phương pháp của nó bao gồm: cho trẻ được tiếp xúc da kề da với người mẹ, kẹp và cắt dây rốn của trẻ muộn, xử trí tích cực giai đoạn 3 của sự chuyển dạ và cho trẻ bú mẹ sớm.

2.1. Tiếp xúc da kề da của trẻ sơ sinh với người mẹ

Với phương pháp da kề da, ngay sau khi chào đời trẻ sơ sinh sẽ được các điều dưỡng viên lau khô người một cách nhanh chóng, toàn diện và được đặt tiếp xúc da tiếp da trên ngực mẹ, thời gian tiếp xúc da tiếp da giữa mẹ và trẻ ít nhất là 90 phút. Khi chăm sóc trẻ sinh mổ, sau khi trẻ được lau khô, cán bộ y tế sẽ chờ cho dây rốn ngừng đập (khoảng 1- 2 phút) sau đó tiến hành cắt rốn đồng thời cho trẻ tiếp xúc da kề da với mẹ.

Trẻ sơ sinh sẽ không bị hạ thân nhiệt, biết tìm vú người mẹ sớm hơn và khả năng bú mẹ khỏe hơn. Tâm lý của bà mẹ cũng giảm bớt đi sự lo lắng và nỗi đau khi phải vượt cạn một mình. Với phương pháp da tiếp da sau sinh mổ này là cách tự nhiên để gắn kết tình cảm giữa mẹ và bé.

Kết quả nghiên cứu của một số nhà khoa học trong thử nghiệm lâm sàng ở những cặp mẹ con về sự tiếp xúc da kề da của mẹ đối với con ngay sau khi sinh đã ghi nhận các trường hợp trẻ được tiếp xúc trực tiếp da kề da với người mẹ ngay sau khi sinh ra sẽ khóc ít hơn so với các trẻ sơ sinh được nhân viên y tế chăm sóc. Hơn nữa, các bà mẹ cũng cảm thấy dễ dàng khi cho con bú mẹ hơn trong những tháng đầu sau sinh, thời gian trẻ bú mẹ cũng lâu hơn và tình cảm mẹ con gắn bó hơn.

Tuy nhiên, trường hợp mẹ sinh mổ, có yếu tố nguy cơ mắc các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, băng huyết sau sinh, bệnh lý nội khoa, tim mạch, nhiễm trùng, gây mê... có thể được khuyên không nên áp dụng phương pháp da tiếp da trong chăm sóc trẻ sau sinh mổ. Nguyên nhân là lo ngại người mẹ không ôm giữ con trước ngực được. Trường hợp này, mẹ và bé sẽ được cách ly, nhưng vẫn được duy trì nguồn sữa mẹ bằng cách vắt sữa mẹ theo từng cữ bú hàng ngày cho trẻ.

2.2. Kẹp và cắt dây rốn của trẻ muộn

Về sinh lý ở trẻ sơ sinh, trong phút đầu tiên sau khi sinh, lượng máu được truyền từ bánh nhau sang trẻ sơ sinh qua dây rốn khoảng 80ml- 100ml trong thời gian 3 phút sau sinh. Lượng máu tăng thêm này là nguồn cung cấp một lượng chất sắt tương ứng khoảng 40 - 50 mg/kg cân nặng của trẻ, đồng thời cùng với lượng sắt của cơ thể tương ứng khoảng 75mg/kg cân nặng có thể giúp trẻ sơ sinh đủ tháng phòng ngừa được tình trạng thiếu máu do thiếu chất sắt trong năm đầu đời.

Nếu kẹp rốn đúng thời điểm thì một lượng máu từ bánh nhau qua dây rốn đến đứa trẻ sẽ giúp cho trẻ sinh đủ tháng dự phòng nguy cơ thiếu máu do thiếu sắt trong những tháng đầu, đặc biệt với trẻ sinh non tháng không bị thiếu máu đồng thời giảm tỷ lệ xuất huyết não do giảm prothrombin.

Tuy nhiên phải tiến hành kẹp và cắt dây rốn của trẻ sơ sinh sớm trước 1 phút đối với các trường hợp trẻ bị ngạt thở cần phải hồi sức tích cực để thoát khỏi tình trạng nguy kịch khi trẻ sinh ra.

2.3. Xử trí tích cực giai đoạn 3 của chuyển dạ

Tình trạng chảy máu sau khi sinh là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong cho người mẹ. Mặc dù bác sĩ có thể tiên lượng trước được nguy cơ chảy máu sau khi sinh nhưng thực tiễn có đến 90% các trường hợp tử vong xảy ra trên sản phụ không có bất kỳ yếu tố nguy cơ nào.

Vì vậy, để phòng ngừa tình trạng chảy máu sau khi sinh là biện pháp hàng đầu trong chăm sóc bà mẹ và trẻ sau sinh mổ. Dự phòng chảy máu được thực hiện bằng xử trí tích cực giai đoạn 3 của cuộc chuyển dạ với 3 can thiệp chính gồm: tiêm bắp thuốc oxytocin cho người mẹ ngay sau sinh, kéo dây rốn có kiểm soát và xoa đáy tử cung của người mẹ cứ mỗi 15 phút một lần trong 2 giờ đầu sau khi sinh.

2.4. Cho trẻ bú mẹ sớm

Cần cho trẻ bú sớm và bú sữa mẹ hoàn toàn trong giờ đầu sau khi sinh, không nên cho trẻ ăn thêm bất cứ một loại thực phẩm nào khác. Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bạn nên cho bé bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho bú sữa mẹ đồng thời kết hợp bổ sung các thực phẩm thích hợp khác cho đến 2 tuổi hoặc có thể lâu hơn tùy theo từng trường hợp.

Việc cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu sẽ tăng cường sự miễn dịch cho trẻ, có thể ngăn ngừa tử vong do tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính trong 3 tháng đầu. Đồng thời, việc cho trẻ bú sữa mẹ sớm còn có khả năng kích thích tuyến yên tăng tiết oxytocin ở người mẹ giúp co hồi tử cung tốt hơn để phòng ngừa tình trạng chảy máu hay nguy cơ băng huyết ở người mẹ sau khi sinh.

Việc chăm sóc bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau mổ lấy thai nhằm bảo đảm những yêu cầu thiết yếu; cơ sở y tế cần phải tiến hành các nội dung như: giáo dục sức khỏe hay tư vấn rõ ràng cho sản phụ, triển khai thực hiện can thiệp kỹ thuật, theo dõi phát hiện và xử trí kịp thời các biến chứng.

3.1. Giáo dục sức khỏe cho sản phụ

Bác sĩ cần tư vấn cho người mẹ những nội dung về việc mổ lấy thai và lợi ích của việc thực hiện quy trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sinh mổ bao gồm:

• Sự tiếp xúc da kề da của người mẹ đối với con trong những phút đầu tiên ngay sau khi sinh giúp điều hòa thân nhiệt cho trẻ sơ sinh, làm tăng sự gắn kết tình cảm giữa mẹ và con, giúp cho trẻ bắt đầu bú sớm.
• Lợi ích của việc kẹp và cắt dây rốn muộn một thì giúp cho trẻ sơ sinh có thêm được một lượng máu và nguồn dự trữ chất sắt có từ người mẹ.
• Hướng dẫn cho người mẹ các dấu hiệu trẻ sơ sinh đòi bú sữa của trẻ như trẻ mở miệng, chảy nước dãi, liếm, mút tay, trườn tìm vú mẹ... đồng thời hướng dẫn bà mẹ cách cho trẻ ngậm bắt vú đúng cách.

3.2. Triển khai can thiệp kỹ thuật

3.2.1. Thực hiện can thiệp kỹ thuật ngay từ thời điểm lấy trẻ sơ sinh ra khỏi tử cung người mẹ

• Đầu tiên cần trải một tấm khăn vô khuẩn lên hai đùi của sản phụ ngay phía dưới vị trí vết mổ, không được cắt dây rốn ngay mà phải đặt trẻ lên tấm khăn vô khuẩn đã trải sẵn và lau khô toàn thân cho trẻ.
• Thông báo cho sản phụ biết rõ ngày, giờ, phút sinh của trẻ và giới tính của trẻ.
• Nhân viên y tế đón nhận trẻ sơ sinh phải nhanh chóng lau khô trẻ trong khoảng 5 giây đầu tiên theo trình từ lau mắt, mặt, đầu, ngực, bụng, tay, chân, lưng, mông, cơ quan sinh dục... đồng thời đánh giá nhanh toàn trạng chung của trẻ sơ sinh theo thường quy.
• Bỏ khăn đã lau khô cho trẻ và ủ ấm trẻ bằng khăn khô thứ hai. Lưu ý khi không còn thai nhi trong tử cung người mẹ, nhân viên gây mê tiêm thuốc oxytocin 10 đơn vị cho sản phụ giúp cho tử cung co lại tốt.

3.2.2. Trẻ sơ sinh thở được

• Thực hiện việc kẹp và cắt dây rốn muộn một thì. Kẹp hoặc buộc dây rốn cách chân rốn khoảng 2cm, vuốt máu về phía người mẹ, đồng thời thực hiện kẹp thứ hai cách kẹp thứ nhất khoảng 3 cm và cắt dây rốn ngay tại vị trí sát kẹp thứ nhất.
• Đưa trẻ nằm sấp và tiếp xúc da kề da trên ngực người mẹ, đầu nằm nghiêng giữa hai bầu vú.
• Sử dụng mũ vải đội cho trẻ và một khăn khô, sạch để đắp lưng cho trẻ.
• Hướng dẫn người mẹ cách ôm ấp, vuốt ve trẻ.
• Quan sát trẻ nếu thấy dấu hiệu trẻ đòi bú như mở miệng, chảy nước dãi, liếm, mút tay, trườn tìm vú mẹ... thì hỗ trợ trẻ ngậm bắt vú tốt. Thông thường trẻ có thể bú vào khoảng từ 20 - 60 phút sau mổ cả mẹ và trẻ sơ sinh được chuyển từ phòng mổ sang phòng hồi sức sau 6 giờ đầu.
• Hướng dẫn cho người mẹ tư thế và cách giúp trẻ ngậm bắt vú đúng như giữ người và thân trẻ trên một đường thẳng, đầu quay về phía mẹ, mũi trẻ đối diện với núm vú và cằm chạm vào bầu vú; giữ người của trẻ áp sát với cơ thể của người mẹ; chờ đến khi trẻ mở rộng miệng thì kéo trẻ về phía vú và đưa môi dưới của trẻ vào phía dưới núm vú.
• Chăm sóc thường quy sau khi trẻ thực hiện xong bữa bú đầu tiên và tiếp xúc trực tiếp da kề da của mẹ con ít nhất được 90 phút. Các bước chăm sóc thường quy khác như: cân, đo chiều dài và vòng đầu của trẻ; đeo vòng nhận dạng, khám toàn thân, tiêm vitamin K1 và vắc-xin phòng bệnh theo quy định.

3.2.3. Trẻ sơ sinh không thở được hoặc thở nấc

• Sau khi lau khô toàn thân và kích thích khoảng 30 giây mà trẻ vẫn không thở hoặc thở nấc, cần thực hiện việc kẹp và cắt dây rốn ngay, đồng thời đưa trẻ đến bàn hồi sức để tiến hành hồi sức sơ sinh theo phác đồ về xử trí hồi sức sơ sinh.
• Nếu trẻ đã khóc được, nhịp thở ổn định, da hồng hào thì chuyển trẻ về nằm tiếp xúc da kề da với người mẹ và thực hiện các bước chăm sóc tiếp theo như với trường hợp trẻ sơ sinh thở được.
• Nếu trẻ thở rên, da tím tái cần chuyển trẻ về khoa hay đơn vị chăm sóc trẻ sơ sinh để theo dõi tiếp.