Bệnh hạt cơm - Bộ y tế 2015

1. ĐẠI CƯƠNG 

• Là tình trạng bệnh lý với sự tăng sinh lành tính của các tế bào biểu bì ở da  và niêm mạc, do virút có tên Human Papilloma Virút (HPV) gây nên. Bệnh gặp ở  mọi giới và mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, thường gặp nhất ở tuổi lao động, đặc biệt là  học sinh và sinh viên. Khoảng 10% dân số mắc bệnh. Tỉ lệ mắc bệnh cao hơn ở  những người suy giảm miễn dịch, đặc biệt là suy giảm miễn dịch bẩm sinh hay mắc  phải. 
• Virút có mặt ở nhiều nơi trong môi trường sống, như bể bơi, nhà tắm công  cộng và phòng tập thể thao. Sự lây nhiễm HPV có thể là do tiếp xúc trực tiếp giữa  người với người qua da bị xây sát hoặc qua các vật dụng trung gian như giầy dép,  dụng cụ thể thao.  
• Bệnh không gây chết người nhưng có thể gây đau, ảnh hưởng đến chất  lượng cuộc sống của người bệnh.  

2. NGUYÊN NHÂN 

• Có khoảng trên 100 type HPV đã được xác định và được chia thành 3  nhóm: type gây bệnh da: type 1, 2, 3, 4; type gây bệnh ở niêm mạc sinh dục: type 6,  11, 16, 18 và type gây loạn sản biểu bì dạng hạt cơm là type 5 và 8. 
• Khi xâm nhập vào các tế bào biểu bì, virút có thể tồn tại lâu từ 2 đến 9  tháng, không có các triệu chứng lâm sàng. Hạt cơm có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí  nào của cơ thể, nhất là ở bàn tay, bàn chân. Tiến triển của bệnh có thể khỏi tự nhiên  từ 20-25% trường hợp. Những trường hợp hạt cơm rải rác, mạn tính hay tái phát có  liên quan đến tình trạng suy giảm miễn dịch. 

3. CHẨN ĐOÁN 

a) Chẩn đoán xác định 

- Lâm sàng 

+ Hạt cơm thông thường (common warts) 

• Hạt cơm thông thường chiếm tỷ lệ cao nhất, từ 58-70% trong tổng số bệnh nhân mắc hạt cơm.  
• Ban đầu thường là những sẩn nhỏ bằng hạt kê, màu da. Sau vài tuần hoặc vài  tháng, thương tổn lớn dần, nổi cao, có hình bán cầu, bề mặt sần sùi thô ráp, dày  sừng với nhiều kích thước khác nhau. Các thương tổn rải rác hoặc thành dải hoặc thành đám hay gặp ở mu bàn tay, mu bàn chân, ngón tay và ngón chân, quanh  móng, da đầu. 

+ Hạt cơm bàn tay, bàn chân (palmo-plantar warts) 

• Hạt cơm ở bàn tay, bàn chân thường đa dạng. 
• Điển hình là các sẩn, kích thước từ 2-10mm, bề mặt xù xì làm mất những  đường vân trên bề mặt. Tổn thương sắp xếp riêng rẽ hoặc tập trung thành đám ở  những vùng tỳ đè, quanh móng được gọi là hạt cơm thể khảm. Đôi khi biểu hiện của  hạt cơm chỉ là sẩn nhẵn, bằng phẳng với mặt da, màu vàng đục hoặc màu da. Đôi  khi sẩn xù xì có gai nhỏ và lõm ở giữa. 
• Khi dùng dao mổ cắt bỏ hết phần dày sừng thấy bên dưới là một mô màu  trắng trên có các chấm đen. Biểu hiện đó là do hiện tượng tắc các mạch máu nhỏ ở  lòng bàn chân tạo nên. Đây là dấu hiệu có giá trị giúp chẩn đoán phân biệt giữa hạt  cơm với những bệnh khác khu trú ở lòng bàn chân như chai chân hay dày sừng bàn  tay bàn chân khu trú.  
• Đau khi đi lại, nhiều trường hợp rất đau và không thể đi lại được.  + Hạt cơm phẳng (flat warts)  
• Hạt cơm phẳng chiếm 24-34% tổng số hạt cơm, thường gặp ở tuổi học đường.  
• Thương tổn là những sẩn hơi nổi cao trên mặt da, bề mặt thô ráp, kích thước  nhỏ từ 1 đến 5 mm, hình tròn hay hình đa giác, màu da hay thẫm màu, ranh giới rõ  đứng riêng rẽ hay thành đám, đôi khi thành dải (dấu hiệu Koebner). Số lượng  thương tổn thường ít nhưng ở những trường hợp lan tỏa có tới vài trăm thương tổn.  Vị trí hay gặp ở vùng da hở nhất là ở mặt, cánh tay và thân mình làm ảnh hưởng đến  thẩm mỹ, lao động và sinh hoạt hàng ngày của người bệnh. 

+ Hạt cơm ở niêm mạc (xem bệnh sùi mào gà) 

b) Chẩn đoán phân biệt 

• Hạt cơm thông thường cần phân biệt với dày sừng da dầu, dày sừng ánh  nắng, ung thư tế bào gai. 
• Hạt cơm phẳng cần phân biệt với các sẩn trong bệnh lichen phẳng.  4. ĐIỀU TRỊ  

a) Nguyên tắc chung 

• Hạt cơm tiến triển từ một vài tháng đến một vài năm. Nếu không được điều  trị bệnh cũng có thể tự khỏi. Khoảng 2/3 số hạt cơm tự mất đi sau 2 năm. Tình trạng  tự khỏi bệnh xảy ra ngay cả những trường hợp có nhiều tổn thương lan tỏa. 
• Nhiều phương pháp được áp dụng để điều trị bệnh hạt cơm như dùng các  hóa chất hoặc thủ thuật để loại bỏ tổn thương. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có biện  pháp điều trị đặc hiệu. Việc sử dụng một hay kết hợp nhiều biện pháp điều trị tùy  thuộc vào từng trường hợp bệnh cụ thể. 

b) Điều trị cụ thể 

- Điều trị nội khoa 

+ Các thuốc bôi tại chỗ 

• Mỡ salicyle: mỡ salicyle với nồng độ khác nhau từ 10% đến 40%, có tác  dụng bạt sừng mạnh, loại bỏ các tế bào chứa virút. Tùy từng loại thương tổn và tùy  theo vị trí mà có thể sử dụng thuốc với nồng độ khác nhau từ 10% đến 40%. Băng  bịt làm thuốc có thể ngấm sâu vào thương tổn có tác dụng điều trị tốt hơn. 
• Duofilm là dung dịch keo gồm có acid lactic 16,7% và acid salicylic 16,7%,  có tác dụng sát khuẩn và làm tan rã các tế bào lớp sừng. Trước khi bôi thuốc nên  rửa vùng thương tổn bằng xà phòng, ngâm tay hoặc chân vào nước ấm khoảng 10  phút, sau đó dùng 1 hòn đá ráp kỳ nhẹ lên bề mặt thương tổn làm mỏng lớp sừng,  rửa lại cho sạch rồi để khô và chấm duofilm lên bề mặt thương tổn, một ngày chấm  một lần cho đến khi khỏi. Cần lưu ý cần bôi đúng thương tổn. Thuốc có thể gây  kích ứng tại chỗ, có cảm giác rát bỏng khi bôi thuốc.  
• Collomack chứa acid lactic 0,5g, acid salicylic 2g và polidocanol 0,2g, có tác  dụng bạt sừng mạnh do vậy được chỉ định điều trị các hạt cơm sâu, có kích thước  lớn ở bàn tay, bàn chân. Chống chỉ định đối với các hạt cơm ở vùng mặt.  
• Cantharidin 0,7% được chiết xuất từ loại bọ cánh cứng. Sau khi bôi thuốc 12  đến 24 giờ, bọng nước xuất hiện tại nơi bôi thuốc, sau một vài ngày bọng nước vỡ,  khô đóng vảy. Thuốc có tác dụng tốt đối với hạt cơm thể thông thường. 
• Axít trichloracetic 33%: có tác dụng đông vón protein và gây hoại tử tế bào  sừng. Nhược điểm của phương pháp này là có thể gây đau nhiều và gây loét do bôi  thuốc quá nhiều. 
• Podophyllotoxin là thuốc chống phân bào được bào chế dưới dạng dung dịch  keo 25%. Chấm thuốc ngày hai lần, trong thời gian ba ngày, sau đó ngừng bốn  ngày. Nếu còn thương tổn lại tiếp tục điều trị với liệu trình như trên, tối đa có thể  điều trị trong thời gian 5 tuần. Cần lưu ý bôi đúng thương tổn và phải rửa tay sau  khi dùng thuốc vì thuốc có thể gây kích ứng ở da và niêm mạc. Cần thận trọng sử  dụng thuốc đối với phụ nữ có thai vì có thể gây ảnh hưởng đến sự phát triển của thai  nhi.  
• Nitrat bạc 10% có tác dụng bạt sừng. 
• Axít 5-aminolaevulinic là một chất nhạy cảm với ánh sáng. Bôi thuốc lên  thương tổn sau đó chiếu tia cực tím (UV) có tác dụng diệt các tế bào chứa virút. Do  vậy, đây còn được gọi là phương pháp quang hóa trị liệu (photodynamo-therapy). 
• Immiqimod là chất kích thích miễn dịch. Kem immiqimod 5% bôi ngày hai  lần trong thời gian 6 đến 12 tuần. 
• Kem 5-fluouracil có tác dụng ức chế sự nhân lên của các tế bào, được bào  chế dưới dạng kem, bôi 1-2 lần/ngày trong thời gian 3 đến 4 tuần.  
• Kem tretinoin 0,05%-0,1% có tác dụng bạt sừng, thường được dùng để điều  trị hạt cơm phẳng, nhất là ở trẻ em. 
• Sulfat kẽm dạng dung dịch bôi tại chỗ, ngày bôi 1 đến 2 lần. Phân tử kẽm gắn  lên các phân tử glycoprotein trên bề mặt virút làm ngăn cản sự thâm nhập của virút vào tế bào. Thuốc ít gây kích ứng và cho kết quả tốt đối với những trường hợp  nhiều thương tổn.  

+ Các thuốc tiêm trong thương tổn: 

• Bleomycin là một glycopeptides có tác dụng gây độc tế bào. Tiêm dung dịch  bleomycin 0,5% trong thương tổn có hiệu quả. Thuốc được chỉ định trong trường  hợp thương tổn có kích thước lớn, tái phát và không đáp ứng điều trị với các  phương pháp khác.  
• Interferon alpha-2a: Thuốc có tác dụng ức chế sự nhân lên của virút trong tế  bào, đồng thời kích thích hoạt động của các đại thực bào. Thuốc được tiêm trong  thương tổn, tuy nhiên dễ bị tái phát khi ngừng thuốc. 

+ Thuốc toàn thân 

• Cimetidin: thuộc nhóm kháng histamin H2, ngoài tác dụng giảm bài tiết dịch  dạ dày, thuốc còn có tác dụng kích thích miễn dịch, tăng khả năng đại thực bào và  diệt virút. Uống với liều 20-40mg/kg/24 ngày, cho kết quả tốt đối với trường hợp  hạt cơm tái phát nhiều lần hoặc có nhiều thương tổn. 
• Sulfat kẽm: liều lượng được sử dụng là 10mg/kg/ngày. Thuốc ít gây độc nên  liều tối đa có thể tới 600 mg/ngày và cho kết quả tốt với những trường hợp có nhiều  thương tổn.  
• Verrulyse-Methionin: thành phần của thuốc gồm ma-gie, can-xi, methionin,  sắt và man-gan. Thuốc được chỉ định cho tất cả các loại hạt cơm. Liều dùng cho người lớn từ 2 đến 4 viên/ngày. 

- Điều trị bằng thủ thuật 

+ Phẫu thuật lạnh: sử dụng nitơ lạnh ở nhiệt độ -196°c gây bỏng lạnh làm  bong thương tổn. Hiệu quả điều trị cao và ít tốn kém.

+ Phẫu thuật bằng laser:  

• Loại laser thường được sử dụng nhất là laser CO2 có bước sóng 10.060nm  làm phá vỡ tế bào và làm bốc bay toàn bộ tổ chức. Phương pháp có ưu điểm làm  sạch nhanh thương tổn. Tuy nhiên, vết thương thường lâu lành ảnh hưởng đến ngày  công lao động của người bệnh.  
• Laser màu có bước sóng 585 nm cũng có thể được áp dụng để điều trị hạt  cơm. Loại laser này có tác dụng phá hủy các mạch máu làm giảm nguồn nuôi dưỡng  các tế bào chứa virút từ đó có tác dụng điều trị bệnh. Tuy nhiên, loại laser này ít  được sử dụng để điều trị hạt cơm vì đắt tiền.  

+ Phẫu thuật cắt bỏ thương tổn: phương pháp này rất hay tái phát và đặc biệt  rất khó điều trị đối với những người bệnh có nhiều thương tổn. 

- Các phương pháp điều trị khác 

• Liệu pháp dùng băng dính: dán băng dính lên vùng da có hạt cơm, cứ hai  đến ba ngày thay băng một lần có tác dụng làm cho thương tổn mỏng dần và khỏi.  
• Tâm lý liệu pháp: trên thực tế cho thấy nhiều trường hợp người bệnh bị hạt  cơm, sau một thời gian các tổn thương tự khỏi. Trong dân gian lưu truyền nhiều  cách chữa như xát lá tía tô hoặc dùng tỏi cắt lát mỏng bôi lên thương tổn. Nhiều  nghiên cứu đã chứng minh trong lá tía tô hay hành, tỏi có các loại kháng sinh, đặc  biệt là các kháng sinh kháng virút có tác dụng điều trị bệnh. 
• Vắc-xin phòng virút: phương pháp này có tác dụng phòng ngừa sự tái  nhiễm virút HPV. Tuy nhiên, tiêm vắc-xin chủ yếu được áp dụng đối với HPV sinh  dục, nhất là đối với các chủng virút có nguy cơ cao gây ung thư cổ tử cung.  

5. PHÒNG BỆNH 

• Sát khuẩn làm vệ sinh thường xuyên các địa điểm cộng cộng như bể bơi,  nhà tắm công cộng, phòng tập thể thao…  
• Cần có bảo hộ lao động đối với một số nghề nghiệp có nguy cơ mắc bệnh  cao như thợ giết mổ gia súc, trồng hoa.. 
• Điều trị loại bỏ các tổn thương nếu có thể nhằm loại bỏ nguồn lây nhiễm.