Sinh thiết xương dưới hướng dẫn của siêu âm - Bộ y tế 2014

I. ĐẠI CƯƠNG

Tổn thương xương là một nhóm bệnh thường gặp trong thực hành chuyên ngành thấp khớp học cũng như trong các chuyên ngành khác như u bướu, nhi khoa... Tổn thương xương rất đa dạng, có thể là ở tổn thương dạng nang , dạng đặc, dưới dạng các tổn thương viêm, áp xe, u lành hay ác tại chỗ hoặc dưới dạng khối thâm nhiễm tổ chức phần mềm do di căn... Để chẩn đoán xác định bệnh nhiều khi cần phải sinh thiết các tổ chức để lấy bệnh phẩm làm giải phẫu bệnh. Đế lấy được bệnh phẩm an toàn và chính xác cần có một phương tiện hướng dẫn để sinh thiết xương. Có nhiều phương tiện hướng dẫn để sinh thiết xương: CT scan, màng huỳnh quang tăng sáng, cộng hưởng từ, siêu âm. Mỗi phương tiện hướng dẫn đều có những ưu điểm và được chỉ định dựa vào các đặc điểm của tổn thương xương, vị trí tổn thương xương, và mức độ thâm nhiễm phần mềm.

II. CHỈ ĐỊNH

• Các tổn thương xương chưa rõ nguyên nhân có thâm nhiễm phần mềm nhiều và cốt hóa trên bề mặt tại vị trí sinh thiết là tối thiểu (được xác định dưới siêu âm hoặc CT scan, cộng hưởng từ).

III. CHỐNG CHỈ ĐỊNH

•  Bệnh lý rối loạn đông máu.
•  Tổn thương xương đặc, ít thâm nhiễm phần mềm.
•  Các tổn thương nằm sát các vị trí có nguy cơ cao gây tổn thương như sát mạch máu, thần kinh, tim phổi...
•  Các tổn thương xương ở vị trí sâu khó quan sát dưới hướng dẫn của siêu âm
•  Chống chỉ định tương đối: có các nhiễm khuẩn tại vị trí sinh thiết (cần điều trị hết nhiễm trùng).
•  Thận trọng với người bệnh có tiền sử đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh máu. Chỉ thực hiện thủ thuật khi các bệnh lý trên đã được kiểm soát tốt.

IV. CHUẨN BỊ

1. Người thực hiện (chuyên khoa)

•  01 Bác sỹ thực hiện thủ thuật: là bác sỹ chuyên khoa cơ xương khớp tại các bệnh viện tuyến Trung ương/ Tỉnh/ Thành phố đã được đào tạo và có chứng chỉ chuyên ngành cơ xương khớp và chứng chỉ tiêm khớp nâng cao.
•  01 bác sỹ siêu âm: là bác sỹ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh/ cơ xương khớp tại các bệnh viện tuyến Trung ương/ Tỉnh/ Thành phố đã được đào tạo và có chứng chỉ chuyên ngành siêu âm.
•  01 Điều dưỡng phụ: là điều dưỡng đã được đào tạo, có chứng chỉ.

2. Phương tiện

•  Phòng Thủ thuật xương khớp đạt tiêu chuẩn chuyên môn.
•  01 máy siêu âm màu/ đen trắng có ít nhất 2 đầu dò: 01 đầu dò cong (convex) tần số 3,5 MHz và 01 đầu dò phẳng (linear) tần số tối thiểu 7,5 MHz.
•  Kim sinh thiết chuyên dụng, đường kính 14, 16, 18 gauge. Dài 25 cm

•  Hộp thuốc chống sốc theo quy định.
•  Hộp đựng dụng cụ vô trùng (xăng có lỗ, kẹp có mấu, bông băng gạc...).
•  Bông, cồn 70o, dung dịch Betadin hoặc cồn iốt, băng dính y tế/ băng dính Urgo.
•  Thuốc: gây tê xylocain 2% loại ống 2: 5ml .
•  Ống đựng bệnh phẩm chứa formon, lam kính, nhãn dán / bút viết trực tiếp trên lam kính, ống nuôi cấy vi khuẩn/ nấm...

3. Người bệnh

•  Cần được kiểm tra các chỉ định, chống chỉ định.
•  Hình ảnh siêu âm và/ hoặc CT scan, và/hoặc cộng hưởng từ tổn thương xương và phần mềm.
•  Giải thích người bệnh về: mục đích, tai biến của thủ thuật; ký giấy cam đoan làm thủ thuật
•  Làm các xét nghiệm cơ bản như đông máu cơ bản, nhóm máu, HIV, HbsAg, các xét nghiệm huyết học, sinh hóa cơ bản.

4. Hồ sơ bệnh án

•  Theo mẫu quy định

V. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH

Thực hiện tại phòng thủ thuật xương khớp vô khuẩn theo quy định

1.  Kiểm tra hồ sơ bệnh án , chỉ định, chống chỉ định
2.  Siêu âm kiểm tra lại vị trí tổn thương, kích thước
3.  Xác định đường dự định sinh thiết.
4.  Sát trùng da ở vị trí đường vào bằng dung dịch Betadin, trải săng vô khuẩn có lỗ.
5.  Bọc đầu dò siêu âm bằng túi bọc đầu dò hoặc găng vô khuẩn.
6.  Gây tê tại chỗ bằng xylocain dưới hướng dẫn của siêu âm.
7.  Rạch da tại chỗ gây tê, khoảng 0,3 cm.
8.  Lên lẫy cò kim chuyên dụng ở mức 1 cm, 2 cm tùy kích thước của tổn thương.
9.  Xuyên kim qua vết rạch trên da vào khối tổn thương dưới hướng dẫn của siêu âm, đến vị trí định trước, sau đó đẩy lẫy để bắn kim sinh thiết.
10.  Rút kim ra khỏi khối u, lấy bệnh phẩm. yêu cầu bệnh phẩm dài từ 1-2 cm, giống như lõi bút chì là đạt tiêu chuẩn. Nếu bệnh phẩm nhỏ, vụn có thể sinh thiết lần 2,3.
11.  Chăm sóc người bệnh ngay sau sinh thiết:

•  Theo dõi tình trạng chảy máu tại chỗ ngay sau sinh thiết, nếu có cần băng ép chặt.
•  Dán băng dính.
•  Dặn người bệnh không cho nước tiếp xúc với vị trí sinh thiết.
•  Sau 24 h mới bỏ băng dính và rửa nước bình thường vào chỗ vừa sinh thiết.

VI. THEO DÕI

•  Chỉsố theo dõi: mạch, huyết áp, tình trạng chảy máu tại chỗ, tình trạng viêm trong 24 h
•  Theo dõi các tai biến và tác dụng phụ có thể xảy ra (bên dưới) sau 24 h

VII. TAI BIẾN VÀ XỬ TRÍ

•  Đau tăng sau khi sinh thiết, có thể bổ xung giảm đau paracetamol.
•  Chảy máu sau sinh thiết, cần băng ép chặt.
•  Nhiễm khuẩn phần mềm tại chỗ do thủ thuật sinh thiết (viêm mủ): biểu hiện bằng sốt, sưng đau tại chỗ, tràn dịch => điều trị kháng sinh.
•  Phản ứng thần kinh thực vật: đôi khi người bệnh cảm thấy hơi nhức đầu hoặc xây xẩm trong lúc làm hoặc sau khi làm, rất hiếm khi bị ngất.