Chẩn đoán bệnh lao trẻ em AFB âm tính bằng bảng điểm

1. Thực trạng bệnh lao hiện nay

Theo thống kê của tổ chức Y tế thế giới 2018, lao gây ra 2 triệu cái chết mỗi năm, trong đó có khoảng 250 nghìn là trẻ em, chủ yếu ở độ tuổi dưới 2 tuổi. Trẻ em có thể bị mắc tất cả các thể lao, tuy nhiên, thường gặp hơn cả là 4 thể:

• Lao sơ nhiễm;
• Lao cấp tính như lao màng não và lao kê;
• Lao hô hấp sau sơ nhiễm như lao phổi và lao màng phổi;
• Lao ngoài phổi: có nhiều loại như lao hạch, lao xương khớp, lao cột sống, lao màng bụng, màng tim, lao niệu - sinh dục, lao ruột...

Một số thể lao nặng như lao màng não, lao kê... nếu quá chậm trễ trong chẩn đoán và điều trị sẽ làm gia tăng rất cao tỷ lệ tử vong cũng như di chứng. Tuy nhiên, chẩn đoán lao ở trẻ em lại rất khó khăn vì triệu chứng lâm sàng không điển hình và AFB đờm thường âm tính.

Trong chẩn đoán lao ở người lớn hay trẻ em, tìm được bằng chứng của vi khuẩn là tiêu chuẩn vàng bằng AFB hoặc PCR lao trong đờm, dịch dạ dạ dày và các bệnh phẩm khác. Tuy nhiên không phải lúc nào cũng tìm được tiêu chuẩn này. Tỷ lệ tìm thấy vi khuẩn lao trong đờm ở 2/3 mẫu chỉ khoảng 6% (nghiên cứu của Nicol về độ chính xác của Xpert MTB / RIF trong chẩn đoán lao tại Nam Phi 2011); 4% (nghiên cứu của Rachow tại Tanzania năm 2012) Vậy làm sao để chẩn đoán lao AFB âm tính?

Bảng điểm Keith Edwards chẩn đoán lao trẻ em

Bảng điểm này ra đời năm 1996, do Keith Edwards giảng viên trường đại học Papua Niu Ghine xây dựng để chẩn đoán lao ở trẻ em. Thang điểm này đã được WHO công nhận và khuyến cáo sử dụng đến nay.

>7 điểm là có giá trị dương tính, có thể điều trị. Sau khi chấm điểm sẽ xử trí như sau:

Theo nghiên cứu Nghiên cứu của Supriya Sarkar, Dilip Kumar Paul năm 2009 trên 53 trẻ có chẩn đoán lao xác định, thấy độ nhạy và độ đặc hiệu là 84,9% và 78%.

Nghiên cứu của tiến sĩ Shyam Narayan,. Mahadevan , V. Tiroumourougane Serane tháng 6/2003 thực hiện trên 100 trẻ em từ 2 tháng đến 12 tuổi chỉ ra độ nhạy và độ đặc hiệu của thang điểm là 91% và 88%

Nghiên cứu của Mbala L1, Nsibu N2, Mpingiyabo K từ 2008-2011 trên 161 trẻ, trong đó có 100 trẻ lao phổi và 61 trẻ khỏe mạnh, cho thấy độ nhạy và độ đặc hiệu của thang điểm trên là 85% và 67,2%.

Trong thang điểm này, vấn đề dinh dưỡng và thời gian bị bệnh là một yếu tố quan trọng trong chẩn đoán. Vì vậy thang điểm có giá trị không cao trong chẩn đoán những thể lao cấp tính.

3.1 Thang điểm của Kenya

Đánh giá:

• >7 điểm: chẩn đoán xác định lao
• 5-6: có khả năng bị lao
• 3-4: cần làm thêm các xét nghiệm để đánh giá kỹ hơn
• <2: khả năng không phải lao

3.2 Bảng điểm chẩn đoán lao trẻ em của Indonesia

Nếu trên 6 điểm thi khả năng lao là cao.

Chẩn đoán lao ở trẻ em cũng như người lớn vẫn luôn ưu tiên hang đầu là đi tìm bằng chứng vi khuẩn. Tuy nhiên vì tỷ lệ tìm thấy vi khuẩn không cao, đặc biệt ở trẻ em. Nếu chờ đợi bằng chứng vi khuẩn sẽ bỏ sót chẩn đoán hoặc gây chậm trễ trong điều trị. Thang điểm chẩn đoán lao chính là giải pháp cho các trường hợp lao với bằng chứng vi khuẩn âm tính. Điểm lao giúp tổng hợp một cách khoa học các yếu tố nguy cơ bị lao và hướng dẫn điều trị sớm cho các trường hợp lao mà bằng chứng vi khuẩn âm tính.

Tuy nhiên, các thang điểm lao đều không cho chẩn đoán chắc chắn lao 100%. Vậy nên trong quá trình tiếp cận chẩn đoán bệnh nhi lao, song song với việc chấm điểm lao nhiều lần, tại nhiều thời điểm thì việc đi tìm bằng chứng vi khuẩn vẫn luôn phải được chú trọng.