Các mốc phát triển lời nói và ngôn ngữ của trẻ

Làm gì để giúp bé 

Kiểm tra khả năng nghe của bé, chú ý tới các bệnh về tai và nhiễm trùng tai, nhất là nếu chúng xuất hiện liên tục.

Củng cố những nỗ lực giao tiếp của trẻ bằng cách nhìn bé, nói chuyện và bắt chước các âm thanh bé phát ra.

Nhại lại tiếng cười hay biểu cảm trên mặt bé.

Dạy bé bắt chước các động tác chẳng hạn trò chơi ú òa, vỗ tay, hôn gió, vẫy tay tạm biệt. Các trò chơi này dạy bé cách cùng người khác lần lượt làm điều gì đó, một kỹ năng cần thiết cho các cuộc hội thoại sau này.

Giải thích những việc bạn đang làm cho bé, ví dụ khi tắm cho bé, mặc áo quần hay cho bé ăn hãy nói “Mẹ đang gội đầu cho Nhím này”, “Mẹ mặc áo cho Nhím nhé”, “Nhím đang ăn cà rốt”,”Món cà rốt này ngon quá nhỉ!”.

Nói với bé hai mẹ con sẽ đi đâu, làm gì, gặp gỡ ai, chẳng hạn “Nhím đi thăm bà ngoại nào. Nhà bà ngoại có con mèo. Nhím sẽ yêu mèo nhé”.

Dạy bé bắt chước tiếng các con vật, chẳng hạn “Con mèo kêu meo meo, con dê kêu be be”.

1 đến 2 tuổi 

Giải thích cho bé biết bạn đang làm gì, đang đi đâu. Chẳng hạn khi đưa bé đi dạo, bạn có thể chỉ vào các vật dụng quen thuộc (ô tô, xe máy, cây, con chim) và gọi tên chúng.

Dùng những câu đơn giản, với cấu trúc ngữ pháp ở mức độ dễ để trẻ bắt chước.  “Mẹ nhìn thấy con chó. Chó sủa gâu gâu. Con chó này bé. Lông nó màu nâu”.

Mở rộng từ ngữ. Chẳng hạn khi bé nói “ô tô”, bạn nói “Đúng rồi, đây là chiếc ô tô màu đỏ”.

Cố gắng dành thời gian đọc sách cho con mỗi ngày. Tìm những cuốn sách có tranh lớn, với 1-2 từ hoặc một câu đơn giản trên mỗi trang. Đặt tên và mô tả từng bức tranh trong sách.  

Yêu cầu bé chỉ vào bức tranh bạn đọc tên.

Yêu cầu bé đọc tên bức tranh. Có thể bé sẽ chưa đáp ứng được yêu cầu của bạn ngay, nhưng nếu kiên trì nhắc lại, sau một thời gian bé sẽ gọi được tên các bức tranh quen thuộc. 

2 đến 3 tuổi 

Làm gì để giúp bé

Dùng ngôn từ đơn giản, rõ ràng để bé dễ bắt chước.

Tỏ cho bé biết là bạn rất quan tâm tới những gì con nói bằng cách lắp lại điều bé vừa nói và mở rộng câu. Ví dụ, nếu bé nói “hoa đẹp”, bạn có thể trả lời “Ừ, bông hoa này rất đẹp. Hoa có màu đỏ tươi. Hoa cũng rất thơm. Nhím có muốn ngửi bông hoa này không?”.  

Cho bé biết rằng điều bé vừa nói là quan trọng với bạn bằng cách yêu cầu bé nhắc lại điều mà bạn chưa hiểu hoàn toàn. Ví dụ: “Mẹ biết con muốn lấy quả bóng. Nói lại cho mẹ con muốn quả bóng nào”.

Mở rộng vốn từ vựng của trẻ. Giới thiệu các từ mới thông qua đọc sách có một câu đơn giản trên mỗi trang sách.

Giới thiệu các màu sắc (ví dụ “Mũ của Nhím màu vàng”).

Thực hành đếm. Đếm các ngón chân và ngón tay. Đếm các bậc thang.

Gọi tên đồ vật và mô tả các bức tranh ở mỗi trang sách. Chọn từ đồng nghĩa cho các từ thông dụng (ví dụ to, mập, béo) và dùng câu có từ mới để bé học từ trong ngữ cảnh cụ thể.

Đặt nhiều đồ vật vào một chiếc hộp hay giỏ, yêu cầu bé nhặt từng đồ vật lên và đọc tên chúng. Bạn nhắc lại điều bé nói và mở rộng câu: “Đây là cái lược. Nhím dùng lược chải đầu”.  Nhặt các đồ vật ra khỏi giỏ và giúp bé xếp chúng thành từng nhóm (ví dụ quần áo, thực phẩm, sách vở).

Cắt các bức tranh từ tạp chí cũ và dán vào một cuốn vở. Giúp bé dán các bức tranh này. Học cách gọi tên các bức tranh, dùng động tác và ngôn ngữ để chỉ cách bạn dùng các đồ vật này.

Nhìn các bức ảnh quen thuôc và gọi tên người trong ảnh. Dùng các câu đơn giản để mô tả chuyện gì đang diễn ra trong ảnh (ví dụ “Nhím đi chơi công viên”).

Đặt cho bé các câu hỏi cần tới lựa chọn thay vì câu trả lời đơn giản “có” hoặc “không”. Ví dụ, thay vì hỏi “Nhím uống sữa không? Nhím uống nước không?” hãy hỏi “Nhím muốn uống sữa hay uống nước?”. Hãy chờ cho tới khi bé trả lời và tiếp tục củng cố giao tiếp: “Cám ơn Nhím đã cho mẹ biết con muốn uống gì. Mẹ sẽ lấy cho Nhím cốc sữa”.

Tiếp tục hát cho con nghe, chơi các trò chơi với ngón tay (ví dụ trò “Xòe bàn tay, đếm ngón tay”), đọc các bài thơ để giúp bé làm quen với vần điệu và âm thanh của ngôn ngữ.

Tăng cường kỹ năng hiểu ngôn ngữ của bé bằng các trò chơi đúng – sai: “Con tên là Nhím đúng không?”, “Đây là con ngựa?”, “Nhím là con trai?”.

3 đến 4 tuổi 

Làm gì để giúp bé

Cắt các bức hình từ tạp chí cũ và dán chúng với nhau để tạo thành những bức tranh ngộ nghĩnh, ví dụ dán hình một chú chó con bên trong hình một chiếc ô tô, làm như chó đang lái ô tô. Giúp bé giải thích có điều gì bất thường trong bức tranh này.

Phân loại các bức tranh và đồ vật theo chủng loại, nhưng tăng dần thách thức bằng cách yêu cầu bé chỉ ra các vật không thuộc một nhóm nào đó. Ví dụ, em búp bê không cùng nhóm với chó, mèo và chuột. Nói với bé rằng bạn đồng ý với câu trả lời của con vì búp bê không phải động vật.

Mở rộng vốn từ và khả năng nói dài hơn của bé bằng cách đọc sách, hát, giải thích những điều bạn đang làm và nơi bạn đang đi, đọc các bài thơ có vần điệu.

Đọc cho bé những cuốn sách có cốt truyện đơn giản, bàn luận về diễn biến câu chuyện với bé. Hướng dẫn bé kể lại hoặc diễn lại câu chuyện, với sự trợ giúp của kính, mũ, áo quần… để hóa trang thành nhân vật trong truyện. Nói với bé bạn thích đoạn nào trong truyện và hỏi bé thích đoạn nào.

Cùng xem các bức ảnh gia đình và yêu cầu bé mô tả chuyện gì đang diễn ra trong ảnh.

Củng cố kỹ năng hiểu bằng cách đặt cho bé các câu hỏi. Đố con chọc tức bạn bằng những câu hỏi của chính mình. Để chò trơi thêm phần thú vị, hãy giả làm như bạn thực sự bối rối trước một số câu hỏi khó của con.

Mở rộng khả năng giao tiếp xã hội và kỹ năng kể chuyện bằng cách diễn lại một số sinh hoạt thông thường (ví dụ nấu cơm, đi ngủ, đi khám bác sĩ), dùng đồ chơi búp bê hay các vật dụng phù hợp với bối cảnh. Cho bé chơi trò hóa trang làm một nhân vật nào đó. Luôn yêu cầu bé nhắc lại điều vừa nói nếu bạn không hiểu hoàn toàn. Việc này khiến bé hiểu rằng bạn rất quan tâm tới điều con nói.

 4 đến 5 tuổi

Làm gì để giúp bé

Nói với bé về các mối liên hệ trong không gian (đứng đầu, đứng giữa, đứng cuối; bên phải và bên trái) và các khái niện đối lập (trên và dưới, lớn và nhỏ).

Dùng các bài thơ đố vui hoặc đưa ra một số mô tả và yêu cầu bé đoán điều bạn muốn nói. Ví dụ: “Cầm chiếc cán bật lên, Nấm xòe hoa phía trên, Che trời mưa cho bé, Che cả đầu của mẹ, Cái gì thế, bé ơi?” – Trả lời: cái ô.

Giới thiệu và giải thích cho bé cách phân loại một số đồ vật (ví dụ hoa quả, đồ gỗ, áo quần). 

Tuân theo các chỉ dẫn của bé khi con miêu tả cách làm một việc nào đó.

Tập trung chú ý khi nghe bé nói, khen ngợi và khuyến khích con. Trước khi nói với con điều gì, hãy chắc chắn là bé không bị sao nhãng vì chuyện khác. Ngừng một lát sau khi nói hết câu, cho bé thời gian trả lời điều bạn vừa nói.

Củng cố vốn từ của bé. Đưa ra định nghĩa cho các từ mới và dùng chúng vào ngữ cảnh cụ thể: “Xe đang chạy trên đường là xe máy. Đó là một phương tiện giao thông, nó giúp con di chuyển. Ô tô là một phương tiện giao thông khác. Xe buýt, tàu hỏa, máy bay cũng là phương tiện giao thông”.  

Khuyến khích con hỏi nếu không hiểu nghĩa của một từ nào đó.

Chỉ ra các thứ giống hoặc khác nhau. Chơi trò có lồng ghép các khái niệm này.

Phân loại đồ vật theo nhóm. Chỉ ra những sự khác biệt tinh tế hơn (ví dụ sần sùi – nhẵn nhụi, nặng – nhẹ, lớn – bé). Yêu cầu bé chọn ra các đồ vật không thuộc một nhóm nào đó và giải thích vì sao đồ vật được chọn lại không thuộc nhóm này.

Mở rộng kỹ năng giao tiếp xã hội và kể chuyện bằng cách đóng vai diễn. Đóng các cảnh trong gia đình, ở cửa hàng, tại lớp học… sử dụng các câu hội thoại, áo quần hóa trang. Cũng có thể dùng đồ chơi búp bê, diễn cảnh búp bê biết nói.

Đọc các mẩu chuyện có cốt truyện dễ theo dõi. Giúp bé đoán trước điều sẽ xảy ra trong chuyện. Dùng búp bê diễn lại câu chuyện. Yêu cầu bé vẽ tranh mô tả câu chuyện hay phần truyện mà bé yêu thích. Đặt các câu hỏi (ai, cái gì, ở đâu, khi nào, như thế nào) và chỉnh sửa các câu trả lời của bé.

Mở rộng kỹ năng hiểu và ngôn ngữ diễn đạt bằng trò chơi đoán chữ, ví dụ “Cái gì hình tròn, treo trên tường, dùng để xem giờ?”. Sau khi bé đoán chữ bạn định nói, yêu cầu bé ra câu đố tương tự với những đồ vật mà bé nhìn thấy.

Đưa ra những chỉ dẫn gồm 2 bước ( ví dụ “Lấy áo trong tủ của con và xếp vào túi này”). Khuyến khích bé đưa ra chỉ dẫn giải thích cách làm một số việc. Ví dụ, yêu cầu bé giải thích cách xếp hình một ngôi nhà Lego. Khi chơi trò làm bác sĩ, yêu cầu bé giải thích cách bé khám cho một em bé. Vẽ tranh minh họa và viết lại câu chuyện bé đang kể. Bé sẽ sớm nắm bắt sức mạnh của việc kể chuyện cũng như ngôn ngữ viết.

Yêu cầu bé giúp bạn lên kế hoạch và thảo luận về các hoạt động hàng ngày. Ví dụ, yêu cầu bé lên danh sách đi chợ trong ngày nghỉ cuối tuần, hay giúp bé lập kế hoạch cho bữa tiệc ngày sinh nhật của mình. Hỏi ý kiến bé: “Nhím nghĩ bạn Gà sẽ thích quà sinh nhật gì nhỉ?”, hay “Hôm nay đi chợ mẹ con mình sẽ mua quả gì nhỉ?”.