Tìm hiểu về EV71 - Tác nhân gây viêm não, tay chân miệng

1. Những tác nhân gây bệnh

1.1. Khái niệm

Bệnh tay chân miệng do một nhóm virus thuộc nhóm Enterovirus gây nên. Enterovirus bao gồm 4 loại: poliovirus, Coxsackie A virus (CA), Coxsackie B virus (CB) và Echovirus. Các serotype thuộc loài A gồm: EV68, EV71, EV76, EV89, EV90, EV91 và EV92. Trong khi các serotype EV khác thì thuộc dưới loài Enterovirus B hoặc C.

Tuýp EV71 là một trong những tác nhân gây nên bệnh TCM và đôi khi chúng còn có khả năng gây nên bệnh ở hệ thần kinh trung ương. Khả năng gây bệnh của týp EV71 đã được minh chứng là lần đầu tiên (1969) phân lập được chúng ở tổ chức thần kinh trung ương của một số trường hợp tại California (Mỹ).

Loài Coxsackievirus thuộc họ Picornaviridae gồm 29 type. Chúng khác biệt với các Enterovirus khác ở khả năng gây bệnh ở chuột ổ , các enterovirus khác thì hiếm hoặc không. Chúng chia thành 2 nhóm: Nhóm A và nhóm B có khả năng gây bệnh ở chuột khác nhau. Chúng gây nhiều chứng bệnh khác nhau: Coxsackie A gây viêm họng, phát ban ngoài da, bệnh tay chân miệng, gây viêm kết mạc chảy máu, viêm màng não vô khuẩn...,Coxsackie B gây viêm cơ tim ở trẻ sơ sinh, viêm đường hô hấp trên, viêm màng ngoài tim, viêm màng trong tim...

Các nhà nghiên cứu cũng đã cho biết rằng týp virus EV71 đã xuất hiện ở Đài Loan vào năm 1968 cũng như đã từng xuất hiện ở các nước Đông Nam Á như: Philippines, Indonesia, Singapore. Tuy rằng đây không phải là một týp enterovirus mới nhưng đặc tính của týp virus này có độc tính rất mạnh và có nhiều khả năng làm tổn thương tổ chức thần kinh trung ương gây ra những bệnh cảnh lâm sàng nặng và để lại những hậu quả xấu, hơn nữa nước Việt Nam ta lại nằm trong khu vực này vì vậy cần cảnh giác và thận trọng khi có bệnh TCM xuất hiện.

1.2. Những hình thái của virus

• Hình cầu, đường kính 27-30 nm.
• Lớp capsid gồm 60 tiểu đơn vị, không có lớp bao ngoài.
• Bên trong chứa RNA, là thành phần di truyền, nhân lên và gây nhiễm của virus.

1.3. Những khả năng tồn tại của Virus trong môi trường bên ngoài

• Virus bị đào thải ra ngoại cảnh từ phân, dịch hắt hơi, sổ mũi.
• Virus bị bất hoạt bởi nhiệt 560C trong vòng 30 phút, tia cực tím, tia gamma.
• Virus chịu được pH với phổ rộng từ 3-9.
• Bị bất hoạt bởi: 2% Sodium hyproclorite (nước Javel), Chlorine tự do. Không hoặc ít bị bất hoạt bởi các chất hòa tan lipid như: Cồn, Chloroform, Phenol, Ether.
• Ở nhiệt độ lạnh 40C, virus sống được vài ba tuần.

2.1. Đặc điểm dịch tễ học

2.1.1. Phân bố theo thời gian

Bệnh thường có quanh năm, phát triển ở 2 đợt: tháng 3 - 5 và tháng 9 - 12.

2.1.2. Phân bố theo địa dư

Bệnh tay chân miệng xuất hiện khắp nơi trên thế giới. Trong khoảng thời gian gần đây, dịch tay-chân-miệng chủ yếu do Enterovirus 71 gây ra ở các nước Đông Nam Á. Vụ dịch tại Đài Loan năm 1998 được coi là vụ dịch lớn với hơn 100.000 người mắc, hơn 400 trẻ phải nhập viện với các biến chứng ở hệ thần kinh trung ương,có đến 78 trường hợp trẻ tử vong.

Tại Việt Nam, bệnh tay chân miệng thường gặp rải rác quanh năm ở hầu hết các địa phương trong cả nước; vài các tỉnh phía Nam, số lượng mắc bệnh tập trung từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 9 đến tháng 12.

2.1.3. Phân bố theo tuổi

Bệnh thường hay mắc phải ở trẻ em dưới 10 tuổi, nhiều hơn ở dưới 5 tuổi, tập trung ở dưới 3 tuổi, đỉnh điểm là các bé 1-2 tuổi.

2.1.4. Nguồn gốc truyền nhiễm

Nguồn gốc của bệnh là những người bệnh, người lành mang virus trong các dịch tiết từ mũi, hầu, họng, nước bọt, dịch tiết từ các nốt phỏng hoặc phân của bệnh nhân. Lây nhiễm ngay từ thời gian ủ bệnh (từ 3 - 7 ngày) trước khi phát bệnh và thời kỳ lây truyền kéo dài cho đến khi hết loét miệng và các phỏng nước, dễ lây nhất là trong tuần đầu của bệnh.

2.1.5. Phương thức lây truyền

Bệnh tay chân miệng lây truyền bằng đường “phân-miệng” và tiếp xúc trực tiếp, nhưng chủ yếu lây lan qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mũi, hầu, họng, nước bọt, dịch tiết từ các nốt phỏng hoặc tiếp xúc với chất tiết và bài tiết của bệnh nhân trên dụng cụ sinh hoạt, đồ chơi, bàn ghế, nền nhà. Đặc biệt khi các bệnh nhân mắc bệnh đường hô hấp, việc hắt hơi, ho, nói chuyện sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho virus lây lan trực tiếp tấn công từ người sang người.

2.1.6. Tính cảm nhiễm và miễn dịch

Bệnh tay chân miệng có tính cảm thụ cao, mọi người đều có cảm nhiễm với virus gây bệnh tay - chân - miệng, không phải tất cả mọi người nhiễm virus đều có biểu hiện bệnh mà phần lớn bệnh ở hình thái thể ẩn, không biểu hiện các triệu chứng, đây là nguồn lây nhiễm nguy hiểm; bệnh thường gặp ở trẻ em dưới 15 tuổi, đặc biệt là những trẻ em dưới 5 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn.

Ở mọi lứa tuổi đều có thể bị nhiễm Enterovirus nhưng không phải tất cả đều bị bệnh mà bệnh chỉ xảy ra ở những cơ thể không có hệ miễn dịch đủ khỏe để chống lại Enterovirus. Những thống kê cho thấy rằng trẻ sơ sinh, trẻ em và ngay cả thiếu niên, người trưởng thành nếu chưa có miễn dịch đều có thể mắc bệnh.

2.2. Gây bệnh ở người

2.2.1. Sự lan truyền của virus trong cơ thể

Enterovirus xâm nhập vào cơ thể, chúng hay cư trú ở niêm mạc má hoặc ở niêm mạc ruột vùng hồi tràng. Sau khoảng thời gian 24 giờ, virus sẽ di chuyển đến các hạch bạch huyết xung quanh,bắt đầu từ đây chúng xâm nhập vào máu gây nhiễm trùng huyết trong một khoảng thời gian ngắn.

Từ nhiễm trùng huyết, virus đến niêm mạc miệng và da. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài khoảng từ 3 – 7 ngày.

2.2.2.Những biểu hiện của bệnh TCM

Biểu hiện ban đầu là sốt sau đó xuất hiện các bọng nước ở niêm mạc miệng (ở nướu răng, lưỡi, bên trong má) và bắt đầu xuất hiện ban đỏ ở bàn tay, bàn chân. Các ban đỏ này có thể hình thành các bọng nước. Đặc điểm nhận dạng các ban của bệnh TCM là thường không ngứa và không xuất hiện ở gan bàn tay hoặc gan bàn chân. Như vậy, các ban và bọng nước chủ yếu xuất hiện ở tay, chân và miệng vì vậy được gọi là bệnh TCM. Ngoài ra ở một số ít trường hợp có thể xuất hiện ở một số vị trí khác trên cơ thể như vùng mông.

Những bọng nước ở miệng thường vỡ ra và gây loét làm cho trẻ đau đớn, khóc nhiều, ăn kém hoặc sợ không dám ăn cho nên trẻ gầy sút nhanh. Nếu các bọng nước ở tay, chân khi vỡ ra nếu không giữ vệ sinh sạch sẽ thì rất có thể dẫn đến nhiễm vi khuẩn gây mưng mủ và làm cho bệnh phức tạp thêm. Hầu hết các trường hợp bị bệnh TCM sẽ qua khỏi nhưng có một số nếu căn nguyên gây nên bệnh là EV71 thì sẽ có thể bệnh diễn biến phức tạp hơn nhất là khi virus gây tổn thương hệ thần kinh trung ương sẽ thể hiện một bệnh viêm màng não điển hình với biểu hiện là sốt cao, nhức đầu, cứng cổ, buồn nôn, nôn vọt.

2.2.3. Tóm tắt các biểu hiện của bệnh

• Loét miệng: Là xuất hiện các bọng nước có đường kính 2-3 mm Thường khó thấy các bóng nước trên niêm mạc miệng vì nó vở rất nhanh tạo thành những vết loét, trẻ rất đau khi ăn, tăng tiết nước bọt.
• Bọng nước: Từ 2-10mm, màu xám, hình bầu dục.
• Bọng nước vùng mông và gối thường xuất hiện trên nền hồng ban.
• Bọng nước lòng bàn tay và lòng bàn chân có thể lồi lên trên da sờ có cảm giác cộm hay ẩn dưới da, thường ấn không đau.
• Bệnh có thể biểu hiện không điển hình như: Bóng nước rất ít xen kẽ với những hồng ban, một số trường hợp chỉ biểu hiện hồng ban và không có biểu hiện bóng nước hay chỉ có biểu hiện loét miệng đơn thuần.

Tiên lượng đối với bệnh TCM tùy thuộc vào căn nguyên gây bệnh là do Enterovirus A16 hay do EV71. Nếu do Enterovirus A16 thì thường là bệnh nhẹ và có thể tự khỏi sau từ 7 - 10 ngày, nhưng do EV71 thì có thể có biến chứng nguy hiểm sang như viêm phổi, viêm cơ tim hoặc viêm màng não, thậm chí gây tử vong cho người bị bệnh.

2.2.4. Chẩn đoán phân biệt với một số bệnh tương tự

2.2.5. Biến chứng

• Các biến chứng thường gặp là: viêm màng não, viêm não màng não, liệt mềm cấp, viêm cơ tim, phù phổi cấp do thần kinh
• Các biến chứng có thể phối hợp với nhau như: Viêm não màng não, phù phổi và viêm cơ tim trên cùng 1 bệnh nhân.
• Các biến chứng này thường gây tử vong cao và diễn tiến rất nhanh có thể trong 24 giờ.
• Theo các nghiên cứu tại Đài loan cho thấy biến chứng nặng thường do Enterovirus 71.

3.1. Bệnh phẩm

• Phân, dịch ngoáy họng, dịch nốt phồng, dịch nốt loét, dịch não tủy là các bệnh phẩm để phân lập vi rút và thực hiện các xét nghiệm sinh học phân tử.
• Máu để làm phản ứng huyết thanh xác định hiệu giá kháng thể đặc hiệu.

3.2.Các phương pháp chẩn đoán

• Phân lập virus: Cấy bệnh phẩm vào tế bào thận khỉ hoặc tế bào phôi người. Vi rút phá hủy tế bào.
• Xét nghiệm RT- PCR phát hiện RNA của virus.
• Phản ứng huyết thanh xác định hiệu giá kháng thể đặc hiệu bằng phản ứng trung hoà, miễn dịch huỳnh quang.