Nguyên tắc, mô hình và các kỹ thuật can thiệp cho trẻ tự kỷ -Bệnh viện Đại học Y Hà Nội

Can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ

• Là áp dụng bất kỳ một dịch vụ hoặc hình thức hỗ trợ nào nhằm vào trẻ, vào cha mẹ trẻ hoặc gia đình và môi trường xung quanh giúp trẻ phát triển và hoà nhập.
• Tiến hành ngay khi sàng lọc phát hiện thấy nghi ngờ trẻ bị tự kỷ, bao gồm các bước: sàng lọc phát triển, xác định khuyết tật và huấn luyện và hướng dẫn cha mẹ, người chăm sóc.
• Để can thiệp sớm có hiệu quả, hoạt động này cần có sự tham gia trước hết của cha mẹ, người chăm sóc, giáo viên mầm non, cán bộ y tế cơ sở.

Can thiệp toàn diện 

• Sau khi chẩn đoán xác định tự kỷ, mức độ chậm phát triển và nhu cầu can thiệp, trẻ được thiết lập một chương trình can thiệp
• Khi bắt đầu can thiệp, thường chỉ chọn các kỹ năng đơn giản như huấn luyện trẻ tập trung, nhìn mắt và giao tiếp bằng mọi hình thức, đặc biệt phát triển kỹ năng giao tiếp sớm. 
• Chương trình gồm các mục tiêu: Cải thiện khả năng của trẻ; Tăng cường năng lực của gia đình và những người chăm sóc trẻ; Tăng khả năng hòa nhập của trẻ trong môi trường giáo dục; Hỗ trợ môi trường phát triển của trẻ.
• Các biện pháp (kỹ thuật) tác động: hoạt động trị liệu, phát triển ngôn ngữ - giao tiếp, điều chỉnh hành vi, điều hòa giác quan và các biện pháp khác. 
• Chương trình can thiệp cần được duy trì lâu dài, mỗi giai đoạn trẻ sẽ cần thay đổi mục tiêu. 

Mô hình can thiệp

Can thiệp hoà nhập: 

• Là phương thức giáo dục trong đó trẻ tự kỷ được học với trẻ bình thường trong trường phổ thông tại nơi trẻ sống.
• Giáo dục hoà nhập dựa trên quan điểm giáo dục cho mọi trẻ em không tính đến nguồn gốc xã hội, kinh tế, dân tộc, mức độ khuyết tật…
• Nhờ đó trẻ có môi trường bạn bè, phát triển nhiều kỹ năng như giao tiếp, vui chơi, kỹ năng nhóm...
• Hầu hết trẻ tự kỷ cần được áp dụng hình thức này.

Can thiệp chuyên biệt: 

• Trẻ tự kỷ được học trong các lớp/trường riêng cùng trẻ khuyết tật khác.
• Ở đó, trẻ được dạy kỹ năng cá nhân, tự chăm sóc và được trợ giúp đặc biệt.
• Hình thức này dành cho trẻ tự kỷ mức độ nặng, không có khả năng hòa nhập.
• Cha mẹ, giáo viên mầm non khi nghi ngờ trẻ chậm phát triển cần đưa trẻ tới khám chuyên gia để phát hiện sớm vấn đề của trẻ.
• Việc can thiệp sớm và phù hợp với mức độ của trẻ giúp cải thiện tốt và có khả  năng phát triển bình thường.

Các kỹ thuật can thiệp 

Hoạt động trị liệu

• Mục đích giúp trẻ nhận thức tốt hơn về bản thân và điều phối cảm giác vận động, tăng cường tự lập trong các hoạt động cá nhân.
• Nên cho trẻ chơi trên bạt lò xo, bóng cao su to, bơi bể bơi, đi bộ, nhảy dây, chui vòng, giúp việc nhà, đu xà, trườn, bò...
• Tất cả những thứ này được dùng để giúp trẻ trở nên nhận thức hơn về cơ thể mình và có khả năng sử dụng tay chân, cơ thể trong các cách khác nhau.

Vận động thô

• Mục đích nâng cao thể lực, củng cố các hành vi tích cực, giảm thiểu các hành vi tiêu cực, nâng cao khả năng tập trung chú ý, là giai đoạn cần thiết trước khi thực hiện chương trình giáo dục đặc biệt.
• Các hoạt động tập thể dục, vận động, chạy nhảy và chơi nhóm cùng nhiều trẻ khác giúp cho trẻ bắt chước, cùng hoạt động với bạn bè, sự tương tác qua lại.

Ngôn ngữ trị liệu

• Đây là phương pháp có tác động mạnh mẽ nhất đến phát triển của trẻ tự kỷ.
• Mục tiêu giúp trẻ hiểu mọi người tốt hơn và tự biểu đạt nhu cầu, tăng khả năng bắt chước và tương tác của trẻ, giúp trẻ hạn chế các hành vi xấu.
• Đợi trẻ nói và làm mẫu để trẻ nhắc lại khi trẻ không biết biểu đạt.
• Chỉ vào các đồ vật và nói tên chúng, thường xuyên “sai” trẻ làm và cùng trẻ thực hiện các mệnh lệnh đơn giản.
• Một số trẻ có thể đọc được, hay dùng các hình vẽ có tên vật hoặc hành động để dạy trẻ.
• Giúp trẻ cách trả lời và đặt các câu hỏi đơn giản như: Cái gì đây? Làm gì? hoặc Ai? Ở đâu?

Chơi trị liệu

• Mục đích giúp phát triển nhận thức về thế giới xung quanh, giúp trẻ giải toả tâm lý, thể hiện bản thân, tăng khả năng tưởng tưởng, tư duy, sáng tạo, hoàn thiện các cơ quan cảm giác, hình thành các quan hệ xã hội
• Nếu được, nên chơi đóng vai, ví dụ: tập làm MC, nhạc công, công an, cô giáo, bác sĩ…
• Đóng vai giúp trẻ có kỹ năng xã hội và kết thân tốt, hiểu về vị trí xã hội, cách ứng xử với từng vai.
• Rất nên cho trẻ chơi cùng nhóm với nhiều trẻ khác để trẻ nhận lượt chơi của mình. 

Can thiệp hành vi

• Uốn nắn, kiểm soát hành vi xấu, dạy trẻ hành vi tốt là nội dung của can thiệp hành vi.
• Hầu hết trẻ tự kỷ nặng, giao tiếp khó khăn đều gặp các vấn đề hành vi: các vận động định hình, hoặc tạo các âm thanh bất thường, bị “hút” vào các chuyển động xoay tròn, hoặc thực hiện trò chơi, hoạt động theo kiểu bất thường... và hành vi gây hại.
• Việc phát hiện và điều chỉnh hành vi cho trẻ cần sớm và có sự thảo luận với chuyên gia ngôn ngữ trị liệu, tâm lý.

Học hòa nhập hoặc ở lớp đặc biệt

• Mục đích tạo cho trẻ môi trường phát triển bình thường giống như mọi trẻ em khác.
• Thông qua giáo dục sẽ giúp hòa nhập xã hội, tăng cường khả năng giao tiếp, giúp nhận thức sự vật hiện tượng xung quanh, hiểu biết và quan tâm đến những ứng xử tình cảm của người khác, tăng cao khả năng hội nhập cộng đồng.
• Giáo viên mầm non cần theo sát và khuyến khích, hỗ trợ trẻ tham gia mọi hoạt động của lớp như các bé khác.

Can thiệp nhờ các môn nghệ thuật

• Âm nhạc trị liệu: mục tiêu mà trị liệu âm nhạc hướng tới là làm giảm bớt các hành vi bất lợi, tăng cường các tương tác xã hội
• Vẽ/nặn: thông qua vẽ và nặn, trẻ có thể nâng cao khả năng vận động tinh, khả năng phối hợp tay và mắt, giúp trẻ từng bước làm chủ các vận động kỹ xảo trong học viết và các thao tác tinh tế khác
• Thơ, truyện, đồng dao: do trẻ tự kỷ có khả năng nhớ máy móc hơn nhớ ý nghĩa, nên việc dạy trẻ đọc chữ thông qua thơ đồng dao có giá trị đáng khích lệ. 

Lao động trị liệu

• Dành cho trẻ tự kỷ lớn, tuổi thiếu niên, mà khả năng theo học tiếp ở trường phổ thông khó khăn.
• Mục đích hướng nghiệp cho trẻ, giảm bớt tác động của khuyết tật, tạo môi trường xã hội để trẻ kết bạn, và tạo một công việc có thu nhập cho tương lai.
• Bắt đầu bằng cách dạy trẻ giúp cha mẹ các hoạt động nội trợ, sau đó là chăm sóc gia súc, trồng trọt, các nghề thủ công hoặc chọn một công việc phù hợp với sở thích và năng lực của trẻ như: vẽ, nhạc, hoặc liên quan đến công nghệ thông tin...

Nguồn: Bệnh viện Đại học Y Hà Nội