Thay băng và chăm sóc vùng lấy da - Bộ y tế 2013

I. KHÁI NIỆM 

Vùng lấy da là vùng tổ chức da lành sau khi được lấy đi một phần hoặc toàn  bộ lớp da để ghép cho những vùng khuyết da. Chăm sóc vùng lấy da mảnh mỏng  hoặc trung bình được tiến hành như đối với một vết thương bỏng nông sạch, còn  chăm sóc vùng lấy da toàn lớp được tiến hành như một vết mổ ngoại khoa vô  khuẩn.  

II. CHỈ ĐỊNH 

• Vùng lấy một phần lớp da: da mỏng, da trung bình 
•  Vùng lấy da toàn lớp: da dày toàn lớp. 

III. CHỐNG CHỈ ĐỊNH:

Không tiến hành thay băng khi trạng thái toàn thân  nặng (sốc nhiễm khuẩn, trụy tim mạch...) 

IV. CHUẨN BỊ 

1. Người thực hiện 

Phẫu thuật viên (tốt nhất là bác sỹ trực tiếp phẫu thuật cho người bệnh), bác sĩ  chuyên khoa chấn thương, tạo hình, bỏng được đào tạo về ghép da. 2 điều dưỡng  chuyên khoa (một hữu trùng, một vô trùng).  

2. Phương tiện  

2.1. Dụng cụ 

Bộ dụng cụ thay băng cho mỗi người bệnh, bao gồm cơ bản:  

• Khay quả đậu, bông, băng, gạc, vải vô khuẩn. 
• Nỉa có mấu và không mấu, kéo cong, kéo thẳng, găng tay. Nên có sẵn  những dụng cụ cầm máu như pince, kìm cầm kim... 
• Xô đựng đồ bẩn. 

2.2. Thuốc thay băng bỏng 

- Các dung dịch sát khuẩn dùng để rửa vết bỏng có thể sử dụng: Dung dịch  Natri clorid 0,9%; dung dịch becberin 1%; dung dịch povidone iodine (PVP) 10%,  acid boric 2-4%; nitrat bạc 0,5%,…  

- Các thuốc bỏng dùng tại chỗ:  

• Thuốc có tác dụng kháng khuẩn: Các thuốc chứa bạc như nitrat bạc hoặc  chứa bạc kích thước nano, thuốc acid boric; thuốc kháng sinh dùng ngoài...  
• Thuốc tăng cường quá trình tái tạo, biểu mô hóa như Biafine; cream  Dampomade; mật ong, cream rau má, nghệ (cream nghệ...); thuốc chứa các yếu tố  tăng trưởng (các GF: growth factor), thuốc tạo môi trường ẩm như Vaseline; thuốc  chứa corticoid, chứa các yếu tố cần thiết cho liền vết thương như oxyd kẽm... 
• Các thuốc hoặc vật liệu giúp cầm máu tại chỗ như spongel, dung dịch adrenalin...

- Các vật liệu thay thế da tạm thời: da đồng loại; da dị loại (trung bì da lợn;  da ếch…); các tấm tế bào nuôi cấy (tấm nguyên bào sợi…); màng collagen; các vật  liệu sinh học và tổng hợp khác… Các băng vết thương có thuốc: vật liệu nano, các  băng vết thương vật liệu hydrocoloid… 

3. Người bệnh 

• Giải thích động viên người bệnh 
• Dặn người bệnh nhịn ăn trước 6 giờ nếu phải gây mê. 
• Thử phản ứng thuốc (nếu cần) 
• Kiểm tra mạch, nhiệt độ, huyết áp, tình trạng hô hấp…  

4. Địa điểm thay băng 

Buồng thay băng hoặc buồng bệnh có đủ các trang bị: nguồn cung cấp oxy;  máy hút; monitor theo dõi người bệnh; các dụng cụ và thuốc cấp cứu cần thiết  khác. Tốt nhất tiến hành tại buồng thay băng (bảo đảm công tác vô khuẩn). 

V. CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH 

1. Vùng lấy một phần lớp da (sau phẫu thuật ghép da mảnh mỏng hoặc trung  bình) 

1.1. Ngay sau phẫu thuật lấy da 

- Băng ép cầm máu sau phẫu thuật, nếu còn chảy máu thì băng ép bổ sung  (vói áp lực khoảng 28-30mmHg).  

• Nếu còn chảy máu thì kiểm tra tại chỗ vùng mổ, cầm máu và băng lại. Nếu  tiếp tục chảy máu nhiều cần làm xét nghiệm đông máu và xử TRÍ điều trị rối loạn  đông máu. 

- Không để vùng lấy da bị tì đè, ngấm nước và giữ bất động sau phẫu thuật. 1.2. Thay băng kì đầu: tiến hành sau phẫu thuật 24-48 giờ 

- Điều dưỡng hữu trùng cắt bỏ băng cũ và các lớp gạc ngoài. 

- Bác sỹ, điều dưỡng vô trùng bóc bỏ nhẹ nhàng các lớp gạc phía trong, chú  ý động tác nhẹ nhàng, cẩn thận tránh gây chảy máu và đau đớn cho người bệnh 

- Nếu vùng lấy da được đắp bằng gạc vaselin:  

• Để lại lớp gạc vaselin đó.  
• Thấm khô máu, có thể dùng gạc ẩm tẩm nước muối ấm ép tại chỗ để cầm  máu. Sau đó để bán hở.  
• Sấy khô vùng lấy da cho đến khi vùng đó khỏi lớp gạc sẽ tự bong ra. Chú ý  cần tránh tỳ đè tiếp xúc vùng lấy da với mặt đệm, chăn, quần áo…  

- Nếu vùng lấy da được đắp bằng các màng che phủ (trung bì da lợn, màng  sinh học, gạc thuốc …): 

• Bóc bỏ hết gạc ngoài, giữ lại lớp gạc thuốc trong cùng và các màng sinh học  đó. Sau đó thay băng như với vết thương bỏng nông. 

- Nếu thấy chảy máu vùng lấy da:  

• Dùng 2-3 lớp gạc khô vô khuẩn áp lên bề mặt lớp trong cùng để thấm máu  và dịch trong thời gian 10 phút để cầm máu. 
• Sâu đó, nhẹ nhàng lấy bỏ lớp gạc trên, thấm khô vết thương lần nữa bằng  gạc khô vô khuẩn. 

1.3. Chăm sóc sau thay băng 

• Bất động và kê cao vùng lấy da để bán hở. 
• -Tạo mặt thoáng không để vết thương bị tì đè hoặc quần áo phủ lên bề mặt. 
• Giữ sạch sẽ vô khuẩn, tạo độ thoáng cao và độ ẩm thấp (sấy bằng luồng khí  khô). 

2. Vùng lấy da toàn lớp 

• Nếu vùng lấy da được khâu kín 2 mép vết thương: theo dõi chăm sóc như  một vết thương khâu kín. 
• Nếu có kết hợp khâu kín và ghép 1 phần da mảnh mỏng bổ sung thì chăm  sóc như một vết thương khâu kín và vết thương ghép da. 
• Lưu ý: Sau khi lấy da, có thể sử dụng các vật liệu thay thế da đắp lên vùng  lấy da (màng collagen, màng trung bì da lợn...) hoặc các gạc có tẩm thuốc, sau đó  thay băng cách 2-3 ngày/lần như điều trị vết bỏng nông, cho đến khi khỏi. 
• Cắt chỉ sau 7-12 ngày, cắt thưa; sau đó cắt toàn bộ tùy thuộc mức độ căng  kéo của vết mổ. 

VI. THEO DÕI VÀ XỬ TAI BIẾN 

1. Toàn thân (theo dõi chung như đối với người bệnh sau thay băng bỏng).  

• Người bệnh choáng, ngất trong và sau thay băng: Tạm dừng thay băng, đặt  nằm chỗ thoáng, mát, cho thở oxy, thuốc trợ tim. Khi người bệnh tỉnh, trở lại trạng  ổn định cho phép mới thay băng tiếp. 
• Theo dõi tác dụng phụ của thuốc giảm đau toàn thân hoặc theo dõi chung  sau gây mê để xử trí kịp thời như tình trạng ngừng thở ngừng tim, nôn… 
• Tình trạng đau đớn sau thay băng như kêu đau, rét run hoặc sốt cao: tiếp  tục dùng giảm đau, ủ ấm, hạ sốt…  

2. Tại chỗ vùng lấy da 

- Chảy máu nhiều vùng lấy da, có thể gặp trong hoặc sau thay băng, chảy  máu do vận động: Dùng gạc tẩm nước muối ấm đắp lên và ép nhẹ trong vòng 7- 10  phút. Nếu vẫn tiếp tục rớm máu thì có thể băng ép lại. thực hiện thay băng cầm  máu và bất động. 

- Nhiễm khuẩn vùng lấy da:  

• Kê cao chi, tránh tỳ đè và tiếp xúc với giường.
• Nếu lớp gạc để bán hở tiết dịch, có mủ, mùi hôi: Tiến hành bóc bỏ vùng gạc  nhiễm khuẩn, rửa bằng dung dịch sát khuẩn như Nacl 0,9%, PVP 3%, berberin  1%...  
• Thấm khô, sau đó xử trí tương tự như vết bỏng nhiễm khuẩn. Đắp lớp gạc  thuốc mỡ, để bán hở, tiếp tục sấy đến se khô. Thay băng hàng ngày nếu còn dịch,  mủ tới khi lớp bám dính như các phần lấy da khác. 

- Máu đọng dưới lớp gạc thuốc: dùng gạc thấm khô ép sạch máu đọng. 

- Sưng đau: dùng thuốc giảm đau, chống viêm, kê cao và bất động vùng lấy  da, chạy sóng ngắn, bất động vết mổ.