Tâm thần phân liệt là bệnh loạn thần nặng - Bệnh viện Bạch Mai

Bệnh viện Bạch Mai

14:01 +07 Thứ sáu, 30/04/2021

Tâm thần phân liệt (TTPL) là một trong những bệnh loạn thần nặng và khá phổ biến, bệnh có xu hướng tiến triển ngày càng nặng và trở nên mạn tính. Trong môi trường xã hội phát triển, bệnh tâm thần phân liệt đã xuất hiện ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có nước ta. Bệnh chủ yếu ghi nhận ở những người còn rất trẻ, phần lớn các trường hợp mắc bệnh đều bắt đầu từ 15 - 25 tuổi.

Đặc điểm của bệnh

Những triệu chứng của bệnh TTPL hết sức đa dạng, chủ yếu là những triệu chứng phản ánh một quá trình chia cắt giữa các thành phần khác nhau của hoạt động tâm thần như:

Người bệnh có những ý nghĩ lạ lùng, không phù hợp với thực tế gọi là hoang tưởng hoặc thấy những hình ảnh
Nghe những tiếng nói không có trong thực tại gọi là ảo giác
Có những hành vi kỳ dị, khó hiểu, cảm xúc ngày càng khô lạnh, mất dần liên hệ với thế giới chung quanh và sống tách rời trong thế giới độc đáo, riêng biệt của mình gọi là thế giới tự kỷ
Một số trường hợp có thể trở nên bị mất trí.
Mất dần liên hệ với thế giới chung quanh và sống tách rời trong thế giới độc đáo

Nguyên nhân phát sinh bệnh

Cho đến nay nhiều nhà khoa học vẫn cho rằng TTPL là bệnh di truyền và nghiên cứu bệnh theo hướng này. Phương thức di truyền TTPL hiện nay đang vẫn còn là những giả thuyết với các thuyết một gen, hai gen, nhiều gen...

Thực tế mối tương quan giữa yếu tố di truyền và yếu tố môi trường tâm lý xã hội đối với sự phát sinh bệnh cũng chưa xác định được.

Đồng thời bên cạnh hướng nghiên cứu về di truyền, còn có nhiều hướng nghiên cứu khác như: tự miễn dịch, nhiễm virút chậm, rối loạn chuyển hóa chất catecholamine, serotonin, dopamine, gamma-aminobutiric axít, andorphin...; tình trạng nhân cách trước khi bị bệnh, mất thích ứng với các stress tâm lý xã hội, rối loạn cấu trúc và xung đột gia đình; các biến đổi văn hóa, xã hội...

Phần lớn các trường hợp mắc bệnh đều bắt đầu từ 15 - 25 tuổi

Các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng

Về lâm sàng

Bệnh TTPL biểu hiện nhiều triệu chứng khác nhau được ghi nhận bao gồm: rối loạn tư duy, rối loạn ngôn ngữ, rối loạn tri giác, rối loạn cảm xúc, rối loạn tâm lý vận động, rối loạn ý chí.

Rối loạn tư duy:

Có hai nét đặc trưng nhất là hội chứng tâm thần tự động và hoang tưởng chi phối.
Đặc biệt người bệnh hiện nay thường nói đến hiện tượng bị chi phối bằng các loại máy móc, thiết bị như: máy vô tuyến điện, máy ghi âm, máy điều khiển từ xa, điện thoại di động...
Đồng thời cùng thường hay nói đến việc chi phối bằng thôi miên, bằng phù phép...

Rối loạn ngôn ngữ:

Biểu hiện ngôn ngữ của người bệnh tâm thần phân liệt thường sơ lược, tối nghĩa, ẩn dụ, trở thành kỳ dị, khó hiểu...
Thường gặp hiện tượng lời nói bị ngắt quãng, khi tiếp chuyện dễ có những từ ngữ lạ xen vào; có liên tưởng lỏng lẻo, tùy tiện, sinh ra nói linh tinh, đầu gà đuôi vịt.
Nếu bệnh tiến triển thành mạn tính thì lời nói ngày càng mơ hồ, nghèo nàn, định hình.

Rối loạn tri giác:

Người bệnh có trạng thái ảo thanh là nét đặc trưng nhất.
Các loại ảo giác khác như ảo thị, ảo giác xúc giác, ảo giác khứu giác hiếm thấy hơn.
Nhiều khi có những rối loạn cảm giác ở các nội tạng, cơ quan gọi là loạn cảm giác bản thể và cảm giác biến đổi các bộ phận trong cơ thể gọi là giải thể nhân cách.

Rối loạn cảm xúc:

Bệnh nhân tâm thần phân liệt có đặc điểm của dấu hiệu cảm xúc ngày càng cùn mòn, khô lạnh.
Thực tế cũng thường gặp trạng thái cảm xúc không phù hợp với nội dung lời nói hay hoàn cảnh ở chung quanh như có biểu hiện vui vẻ khi kể lại một sự việc bi thảm hoặc có cảm xúc hai chiều như cùng một lúc vừa yêu vừa ghét một người hay một hiện tượng.
Đôi khi người bệnh xuất hiện những cảm xúc đột biến, những cơn giận dữ bất ngờ rất nguy hiểm.

Rối loạn tâm lý vận động:

Rối loạn này có nhiều loại nhưng đặc trưng là trạng thái căng trương lực biểu hiện bằng hai trạng thái kích động và bất động xen kẽ nhau.

Trong trạng thái bất động có những triệu chứng điển hình như gối không khí với dấu hiệu nâng đầu bệnh nhân lên khỏi giường thì người bệnh giữ nguyên tư thế đó trong một thời gian dài, có động tác và lời nói định hình như bệnh nhân luôn lặp đi lặp lại một động tác hay một câu nói trong một thời gian dài và có thể có nhiều triệu chứng bất thường khác...

Rối loạn ý chí:

Người bệnh có ý chí suy sụp cũng là một rối loạn đặc trưng. Bệnh nhân mất sáng kiến, mất động cơ, mất thích thú, hoạt động không hiệu quả, ngày càng lười hoạt động, lười cả vệ sinh cá nhân, dẫn đến tình trạng nằm lỳ một chỗ và không làm gì cả.

Về cận lâm sàng

Đo điện não, điện tim
Xét nghiệm sinh hóa, huyết học
Chụp phim X-quang...

Ngoài ra còn giúp cho việc theo dõi các biến đổi trong cơ thể người bệnh, các tác dụng phụ đa dạng trong khi sử dụng những loại thuốc hướng thần.

Hiện nay chưa có xét nghiệm cận lâm sàng nào riêng biệt giúp cho việc chẩn đoán bệnh TTPL, kể cả các trắc nghiệm tâm lý có thể giúp chẩn đoán xác định bệnh cụ thể.

Tiến triển bệnh lý

Tiến triển của bệnh TTPL điển hình nhất là thể bệnh tiến triển liên tục, chúng thường trải qua 3 giai đoạn là giai đoạn báo trước, giai đoạn toàn phát và giai đoạn di chứng.

Giai đoạn báo trước: người bệnh cảm thấy ngày càng khó khăn trong việc học tập và công tác, cảm thấy những biến đổi rất lạ và không rõ ràng ở trong người; có cảm xúc lạnh nhạt dần, khó thích ứng với ngoại cảnh.

Giai đoạn toàn phát: đây là giai đoạn các triệu chứng loạn thần xuất hiện rầm rộ, rõ rệt, phong phú. Tùy theo triệu chứng hay hội chứng nào nổi bật và chiếm đa số thời gian trong giai đoạn này để chia ra các thể bệnh lâm sàng khác nhau.

Giai đoạn di chứng: trong giai đoạn này, các triệu chứng loạn thần dương tính của giai đoạn toàn phát sẽ mất đi hoặc mờ nhạt, không còn ảnh hưởng đến cảm xúc của người bệnh. Các triệu chứng phân liệt âm tính sẽ nổi bật lên như hoạt động kém, cảm xúc cùn mòn, bị động trong cuộc sống, thiếu sáng kiến, ngôn ngữ nghèo nàn, hạn chế vệc chăm sóc cá nhân...

Chẩn đoán bệnh

Để chẩn đoán bệnh tâm thần phân liệt cần căn cứ vào các tiêu chuẩn lâm sàng khẳng định bệnh, phân biệt với các bệnh loạn thần khác và thời gian mắc bệnh.

Tiêu chuẩn lâm sàng khẳng định bệnh phải có 1 trong 3 nhóm triệu chứng gồm:

Hội chứng tâm thần tự động hoặc tri giác hoang tưởng tức là hoang tưởng xuất hiện trên cơ sở một sự kiện người bệnh đã tri giác như trường hợp đi đường gặp một cái hố và nghĩ rằng hố báo hiệu mình sắp chết
Hoang tưởng chi phối
Hoang tưởng kỳ quái và ảo thanh.

Nếu không có 1 trong 3 nhóm triệu chứng này thì phải có ít nhất 2 trong 3 nhóm triệu chứng gồm: một triệu chứng hoang tưởng bất kỳ kết hợp với một ảo giác bất kỳ; các triệu chứng phân liệt âm tính như cảm xúc cùn mòn, tư duy nghèo nàn, ý chí giảm sút...; rối loạn ngôn ngữ đặc trưng như ngôn ngữ ngắt quãng, dùng từ ngữ lạ trong trong khi nói, ngôn ngữ phân liệt nói đầu gà đuôi vịt...

Tiêu chuẩn lâm sàng phân biệt với các bệnh loạn thần khác gồm:

Không có hội chứng hưng cảm còn gọi là hưng phấn cảm xúc điển hình hoặc hội chứng trầm cảm còn gọi là ức chế cảm xúc điển hình chiếm ưu thế trong bệnh cảnh lâm sàng
Không có hội chứng não có nghĩa phải chứng tỏ không có quá trình tổn thương thực thể ở não
Người bệnh trong khi đang thực hiện chẩn đoán không ở trong tình trạng nhiễm độc các chất ma túy hay đang cai ma túy.
Tránh gây stress cho người bệnh ở nhà và ở cộng đồng

Tiêu chuẩn thời gian mắc bệnh phải ghi nhận các tiêu chuẩn lâm sàng khẳng định bệnh phải tồn tại trên 1 tháng. Muốn chẩn đoán các thể bệnh lâm sàng của bệnh TTPL, ngoài các tiêu chuẩn đã nêu trên, cần phải có những triệu chứng đặc trưng cho mỗi thể bệnh nổi bật và chiếm lĩnh bệnh cảnh lâm sàng trong phần lớn thời gian.

Điều trị và phòng bệnh

Điều trị bệnh TTPL cho đến nay vẫn là điều trị triệu chứng và phục hồi chức năng vì cơ chế sinh bệnh chưa được xác định một cách rõ ràng. Do có sự kết hợp giữa các yếu tố sinh học và môi trường trong cơ chế sinh bệnh nên thực tế phải kết hợp nhiều liệu pháp điều trị khác nhau như:

Liệu pháp tâm lý trực tiếp và gián tiếp
Liệu pháp hành vi
Liệu pháp lao động
Tái thích ứng xã hội
Liệu pháp hóa dược.

Phòng bệnh tâm thần phân liệt cũng chưa có biện pháp cụ thể với cơ sở chắc chắn như các phương pháp điều trị bệnh vì chưa biết rõ cơ chế sinh bệnh. Tuy nhiên trên thực tế cần lưu ý đến hai vấn đề cơ bản gồm:

Theo dõi có hệ thống sức khỏe tâm thần những người có yếu tố di truyền với người thân đã bị tâm thần phân liệt để phát hiện bệnh sớm.
Loại trừ các yếu tố có thể làm cho bệnh tái phát sau khi đã thuyên giảm
Điều trị củng cố ở các cơ sở ngoại trú sau khi bệnh nhân ra viện
Tánh gây stress cho người bệnh ở nhà và ở cộng đồng
Phát hiện và điều trị kịp thời các bệnh nhiễm khuẩn và bệnh cơ thể trong thời kỳ thuyên giảm
Áp dụng liệu pháp lao động và tái thích ứng xã hội ở các cơ sở ngoại trú.

Lời khuyên của thầy thuốc

Như trên đã nêu, cho đến nay cơ chế bệnh sinh của bệnh TTPL chưa được các nhà khoa học xác định rõ. Chúng không do một nguyên nhân độc nhất mà do nhiều nguyên nhân gồm cả yếu tố sinh học lẫn yếu tố môi trường kết hợp lại với nhau để hình thành.

Do đó cần lưu ý đến vấn đề di truyền và môi trường sống tác động ảnh hưởng vì đây là bệnh thường gặp ở những người còn rất trẻ, phần lớn các trường hợp mắc bệnh đều bắt đầu từ 15 - 25 tuổi.

Việc phòng bệnh còn gặp nhiều khó khăn, biện pháp điều trị bệnh vẫn có nhiều hạn chế nên bệnh nhân TTPL là một gánh nặng cho cả gia đình và xã hội; vì vậy bệnh cần được quan tâm phát hiện sớm để áp dụng các liệu pháp phù hợp.

Nguồn tham khảo: Bệnh viện Bạch Mai