Mycoplasma - bệnh viện 103

MYCOPLASMA

Mycoplasma được Nocard và Roux phát hiện lần đầu năm 1898 ở bò bị viêm phổi và đặt tên là Mycoplasma mycoides. Mycoplasma là những vi khuẩn khuyết thiếu vách tế bào, có khoảng 150 loài khác nhau, phần lớn chúng ký sinh hay hội sinh ở người, động vật, thực vật. Cho tới nay đã biết có ít nhất 17 loài gây bệnh cho người.

1. Đặc điểm sinh học

Hình thể, kích thước.

Mycoplasma là những vi khuẩn rất nhỏ, kích thước 0,15- 0,3 μm nên không quan sát được dưới kính hiển vi quang học thông thường. Kích thước của M. pneumoniae chiều rộng 0,1- 0,2μm, chiều dài 1-2μm (so sánh với vi khuẩn trung bình chiều rộng 0,5-1μm, chiều dài 1- 4μm). Muốn quan sát được Mycoplasma phải dùng kính hiển vi nền đen hoặc kính hiển vi huỳnh quang. Chúng có kích thước nhỏ chỉ tương đương với các virus có kích thước lớn nên có thể qua lọc vi khuẩn cỡ 450nm (0,45μm).

Mycoplasma có hình thể đa dạng (hình thoi, hình cầu, hình nhẫn, hình trực khuẩn hoặc hình xoắn). Hình thể vi khuẩn khác nhau khi nuôi cấy ở môi trường khác nhau. Mycoplasma không bắt màu Gram.Việc xác định hình thể của Mycoplasma qua nhuộm Giemsa, nhuộm huỳnh quang cũng rất ít giá trị chẩn đoán phân biệt.

Mycoplasma không có hình thái cố định do chúng không có cấu trúc thành tế bào như vi khuẩn thông thường, mà chỉ được bao bọc xung quanh bằng một màng lipid (màng bào tương) có chứa sterol (không có ở vi khuẩn và virus). Vì vậy với Mycoplasma cần phải có sterol trên môi trường nuôi cấy chúng mới phát triển được. Tất cả các Mycoplasma đều đề kháng với kháng sinh nhóm beta-lactam vì đích tác động của các kháng sinh này là ức chế tổng hợp thành tế bào.

Tế bào Mycoplasma có cả ADN và ARN nhưng tỷ lệ ADN/ARN nhỏ hơn 1. Mycoplasma có genome nhỏ (0,58-1,38 megabase-pairs), hàm lượng GC là 18-40mol%.

Nuôi cấy

Mycoplasma được xếp vào nhóm vi khuẩn vì chúng có khả năng phát triển được ở môi trường nhân tạo và trên tế bào sống. Khác với virus, Mycoplasma ký sinh cả ở bên trong và ngoài tế bào sống. Khi nuôi cấy đòi hỏi bắt buộc môi trường nuôi phải có lipoprotein và sterol. Nhiệt độ từ 35-37oC, pH7,0-7,8.

Nhiều chủng Mycoplasma phát triển trên canh thang HIPB (heart infusion peptone broth) với 2% thạch và có bổ xung 30% huyết thanh người hoặc ngựa, thỏ. Vi khuẩn mọc chậm, vì thế ủ môi trường ở 37oC trong thời 48-96 giờ, có thể lâu hơn. Khó nhận biết vi khuẩn mọc hay không vì chúng không làm đục môi trường. Lấy canh thang ly tâm nhuộm Giemsa có thể thấy sự đa hình thái của vi khuẩn. Mycoplasma có khả năng tự sinh sản theo hình thức phân đôi.

Trên môi trường nuôi cấy là các tế bào nuôi trong ống nghiệm, Mycoplasma phát triên ở trên bề mặt tế bào.

Đặc điểm tính chất sinh hoá của Mycoplasma: Nhiều chủng Mycoplasma sử dụng glucose làm năng lượng tế bào, M. hominis sử dụng arginine, Ureaplasma urelyticum yêu cầu urea. Một số chủng có enzyme peroxidase và hemolysin phân huỷ hồng cầu.

Sức đề kháng

Mycoplasma có sức đề kháng không cao ở ngoại cảnh, dễ bị chết bởi các hoá chất khử trùng thông thường. Các axit và kiềm mạnh cũng diệt được vi khuẩn. Bị huỷ bởi nhiệt độ 60OC/2h, 100 OC/5 phút. Mycoplasma tương đối bền với nhiệt độ lạnh, đông băng được vài năm.

Kháng nguyên

Trên người đã xác định được khoảng 17 loài khác nhau dựa trên sự khác biệt về đặc điểm sinh hoá và huyết thanh học. Các kháng nguyên này có tính đặc hiệu cho loài và type huyết thanh của Mycoplasma.

2. Khả năng gây bệnh

Mycoplasma nằm trong hệ vi sinh vật bình thường cư trú ở niêm mạc khoang miệng, họng, đường sinh dục nam và nữ. Chúng trở nên gây bệnh khi trong điều kiện nào đó dẫn tới có sự tăng về số lượng.

Độc lực của Mycoplasma bao gồm yếu tố bám vào bề mặt tế bào cảm thụ, gây tổn thương tế bào trực tiếp do sinh hydrogen peroxide, gốc oxide, hay qua trung gian phản ứng kháng nguyên- kháng thể hoặc cạnh tranh chất dinh dưỡng.

Mycoplasma gây bệnh ở người thường gặp 4 loài gây bệnh quan trọng là:

+ M. pneumoniae gây viêm đường hô hấp trên, gây viêm phổi không điển hình. Thường gặp ở lứa tuổi 5-20 tuổi. Có thể thành dịch, thường vào cuối mùa hè-đầu mùa thu. Bệnh lây truyền qua đường hô hấp.

+ M. hominis gây viêm đường tiết niệu sinh dục: gây nhiễm trùng phụ khoa (viêm âm đạo, tử cung, buồng trứng, vòi trứng…), có thể gây nhiễm khuẩn sau sẩy thai, viêm khớp. Bệnh lây truyền qua đường tình dục.

+ Ureaplasma urealyticum (M. urealyticum) là nguyên nhân gây viêm niệu đạo không do lậu. Bệnh lây truyền qua đường tình dục.

+M. genitalium gây viêm đường tiết niệu sinh dục không do lậu. Bệnh lây truyền qua đường tình dục.

3. Chẩn đoán Mycoplasma

Bệnh phẩm:

Có thể dùng tăm bông lấy dịch họng, mủ, đờm, dịch đường tiết niệu, sinh dục để chẩn đoán. Bệnh phẩm phải có tế bào vì Mycoplasma bám vào bề mặt tế bào chủ.

+ Nhuộm soi:

Không có giá trị chẩn đoán. Các Mycoplasma có hình thể quá nhỏ bé, không quan sát được dưới kính hiển vi bằng phương pháp nhuộm thông thường.

+ Nuôi cấy:

Nuôi cấy phân lập thường khó, đòi hỏi môi trường đặc biệt và thời gian lâu vì vi khuẩn mọc chậm.

Bệnh phẩm được nuôi cấy trên môi trường đặc giầu chất dinh dưỡng, sau 24-48 giờ, ở 37OC/10% CO2 , hình thành khuẩn lạc đường kính từ 10-50mm. Một số Mycoplasma cần thời gian nuôi cấy lâu hơn (2-3 tuần).

Có thể cấy bệnh phẩm vào canh thang trong điều kiện ái khí.

Chẩn đoán huyết thanh: ELISA để phát hiện sự có mặt IgM và tăng hiệu giá IgG (huyết thanh đôi lấy mẫu cách 2-3 tuần), có ý nghĩa trong chẩn đoán bệnh giai đoạn cấp.

Xác định nhanh Mycoplasma đường tiết niệu sinh dục bằng kit Mycoplasma DUO: hỗn dịch bệnh phẩm chứa Mycoplasma trong môi trường nuôi thích hợp được nhỏ vào các giếng chứa cơ chất arginine hoặc urea để phát hiện khả năng sử dụng arginine của M. hominis và urea của U. urealyticum qua việc tạo ra ammonia và sinh môi trường kiềm. Sau thời gian ủ 24-48 giờ ở 37oC, kết quả dương tính nếu có sự chuyển màu của chỉ thị màu.

Phản ứng PCR để phát hiện ADN.

4. Phòng bệnh và điều trị

Phòng bệnh : chưa có vacxin.

Các Mycoplasma đề kháng tự nhiên với các nhóm kháng sinh penicillin, cephalosporin, vancomycin. Chịu tác dụng của macrolides (erythromycin, azithromycin), tetracyclin cả trên invitro và invivo nên là các kháng sinh được ưu tiên lựa chọn điều trị cho bệnh nhân viêm phổi, viêm đường sinh dục tiết niệu do Mycoplasma. Quinolone cũng có tác dụng nhưng hiệu lực kém hơn.

Nguồn: Bệnh viện 103