Nang nhầy niêm dịch nước bọt - bệnh viện 103

1. Đại cương

– Nang nhầy niêm dịch nước bọt còn gọi là nang tuyến nước bọt, nang nước bọt (salivary mucocele, sialocele or salivary cyst).

– Tuyến nước bọt đúng như tên gọi của chúng chịu trách nhiệm sản xuất ra nước bọt. Nước bọt tạo ra là hằng định, nó được đổ vào trong miệng qua một ống nhỏ bắt nguồn trong tuyến đi dưới niêm mạc đổ trực tiếp vào trong miệng mục đích của nước bọt là bôi trơn miệng (lubricate the mouth), làm ẩm thức ăn (moisten the food), và bắt đầu quá trình tiêu hóa. Nước bọt tiêu hóa tinh bột thành những đường đơn cả ở trong miệng và trong quá trình nhai, sau đó vào trong dạ dày và ruột non (small intestine).

Nang nhầy nước bọt là một tập hợp nước bọt được chảy ra từ sự phá hủy của tuyến nước bọt hoặc ống tuyến và được tích tụ lại trong tổ chức. Cần phân biệt rõ nang ở đây là nang được lót bởi niêm mạc biểu mô tuyến, dịch tiết ra từ những tế bào biểu mô này. Khác biệt với nang do hậu quả của nhiễm trùng, nang được lót bởi tổ chức viêm (tổ chức tuyến bị viêm).

Một trong những dạng thông thường nhất của nang là nang nhầy niêm dịch. Chúng chứa chất dịch nhầy, định kì có thể vỡ và giải phóng ra một chất dịch màu rơm (a straw-colored).

2. Phân loại:

– Nang nhầy ở cổ. Có lẽ là loại nang nhầy thông thường nhất. Nó là một tập hợp nước bọt ở vùng cổ trên, tại góc hàm hoặc giữa xương hàm.

– Nang niêm dịch dưới lưỡi (còn được gọi là nang nhái – ranula). Vị trí thứ hai hay gặp nang niêm dịch là ở sàn miệng dọc bên lưỡi, hay liên quan với nang nhầy cổ.

– Nang nhầy (niêm dịch) hầu: loại nang niêm mạc ít gặp, nó là một dạng biến thể của nang nhầy ở cổ nhưng dịch tích tụ của nó hầu như đều đổ vào trong họng (hầu).

3. Nguyên nhân

Nguyên nhân của nang nhầy tuyến nước bọt hiếm khi xác định được

– Có thể do chấn thương ống tuyến gây nên. Trong một vài trường hợp ống tuyến có thể bị rách, đứt.

– Chấn thương kết hợp với xưng quanh ống, gây chèn ép làm tắc ống, cản trở lưu thông nước bọt.

– Trong một số trường hợp khác abscesses hoặc u ở vùng quanh đó có thể đạt đủ áp lực ép vào ống.

– Cuối cùng, có khi các tuyến viêm, quá trình viêm tạo ra một lượng dịch quá đặc đi qua một đường ống hẹp. Điều này sẽ dẫn đến tắc. Tất cả những trường hợp này đều có kết quả tương tự. Cho dù ống ngay ban đầu có bị vỡ hay không, áp lực của nước bọt tiếp tục được tạo ra từ tuyến làm thành của những ống dẫn nhỏ xíu bị phá vỡ làm cho nước bọt chảy vào tổ chức xung quanh.

Nếu một lượng nhỏ dịch rò (leak) rất ít vào tổ chức, sẽ không được để ý. Nó được hấp thụ bởi hệ thống mạch máu trong ít giờ và phân bố tới cơ thể. Tuy nhiên, nước bọt rò vào trong tổ chức với số lượng lớn. Thêm vào đó là do có độ nhớt, cơ thể khó có thời gian hấp thu lại dẫn đến hình thành những nang lớn. Một cái bao tổ chức liên hết hình thành từ từ quanh nước bọt để ngăn không cho nó di chuyển xa hơn.

Tỷ lệ mắc phải không liên quan đến tuổi và không xác định khi nào nó xuất hiện.

Yếu tố nguy cơ: ngoài những yếu tố đã kể trên, không còn yếu tố nào khác được xác định.

4. Các dấu hiệu lâm sàng và triệu chứng

Nhìn chung phát triển của nang nhầy ở cổ được phát hiện khi tổ chức phần mềm lớn dần, đau, khối phồng ở cổ trên hoặc vùng giữa xương hàm dưới (intermandibular, between the jaws). Không có vấn đề gì liên quan đến sự phát triển của khối phồng. Nếu nang nhầy ở dưới dưỡi (sublingual), có thể có một vài khó khăn khi ăn hoặc chảy máu do chấn thương nang khi nhai. Nang nhầy ở hầu nhìn chung chỉ tình cờ phát hiện được khi kiểm tra khoang miệng. Có thể có khó thở do khối phồng phát triển vào trong họng và bắt đầu làm tắc đường khí đạo. Đây là một vấn đề rất nghiêm trọng cần nhanh chóng điều trị nếu không dễ dẫn đến tử vong do rối loạn hô hấp. Nang nhầy ở hầu cũng có thể gây nên dấu hiệu khó nuốt (dysphagia, difficulty swallowing).

Nang tuyến nước bọt có thể ở một hoặc hai bên. Đặc biệt một túi nước bọt lớn sẽ được hình thành dưới hàm, tại nền của cổ. Ban đầu nó sẽ ở cùng bên với ống bị tổn thương, nhưng sau một thời gian nang trở nên lớn và làm đầy toàn bộ vùng dưới hàm. Cảm giác nó giống quả bóng thành dầy chứa đầy mật ong. Có thể thở, ăn và uống bình thường, hiếm thấy kém nuốt, chúng có thể làm hạn chế cử động của lưỡi trong khi uống hoặc cản trở lưu thông thức ăn khi nhai. Có thể thấy nang ở trong mồm, dưới lưỡi. Chúng được gọi là u nhái (ranula).

5. Chẩn đoán

5.1. Chẩn đoán xác định: 

Nhìn chung chẩn đoán nang nhầy nước bọt khá đơn giản (fairly straightforward). Sờ nắn tuyến nước bọt dễ dàng phát hiện (loại trù nang nhày hầu họng) do mềm, phồng căng và không đau. Khối u hoặc abscesses có thể có những dấu hiệu tương tự nhưng chắc và đau. Đôi khi nang nhầy cổ lan sang đường giữa làm khó khăn cho việc xác định liệu vấn đề cần giải quyết bên phải hay bên trái.

Những xét nghiệm không giúp gì cho chẩn đoán nang nhầy nước bọt. Nếu chưa chắc chắn liệu xem khối phồng là nang nhầy hay abscesses, có thể tiến hành hút dịch, dịch hút trong, hơi vàng, hoặc đặc quánh có lẫn ít máu (blood-tinged thick ropy) và với một ít tế bào chắc chắn là nang nhầy nước bọt. Tăng lượng các tế bào bạch cầu trong dịch có thể cho thấy nhiễm trùng tuyến nước bọt hoặc abscesses.

Hiếm khi cần chẩn đoán nang nhầy nước bọt bằng Xquang, tuy nhiên, nếu nghi ngờ u, cần chỉ địch X quang ngực để xác định di căn.

5.2. Chẩn đoán phân biệt

Xưng ở vùng cổ do bất cứ nguyên nhân nào có thể xuất hiện ban đầu giống như nang nhầy tuyến nước bọt. Nhưng nguyên nhân có thể gây lên xưng gồm:

– Viêm tuyến nước bọt (Sialadenitis).

– U tuyến (Salivary neoplasia)

– Sỏi ống tuyến nước bọt (Sialoliths).

– Abscesses ở cổ.

– Dị vật.

– Hạch lymph lớn (Enlarged lymph nodes)

– Nang giáp lưỡi

– Nang túi cùng Rathke (Cystic Rathke’s pouch).

– Nang khe mang (branchial cyst)

Phải làm giải phẫu bệnh để phân biệt nhầy từ nang hay u. Thấy nang bẩm sinh như nang ống giáp lưỡi, nang túi cùng Rathke hoặc nang khe mang sẽ thấy lớp lót biểu mô nhiều hơn là thấy tổ chức tuyến trong nang nhầy.

6. Điều trị

Chỉ có cách điều trị duy nhất đối với nang nhầy tuyến nước bọt là lấy bỏ tuyến nước bọt hoặc các tuyến chứa nhầy. Tiếp tục hút chất nhầy sẽ không giải quyết dứt điểm các vấn đề. Đôi khi nó sẽ để lại vấn đề trong nhiều tuần, nhiều tháng, nhưng hầu như không tái phát. Hút cũng có nguy cơ đưa vi khuẩn vào trong nang, có khả năng gây abscesses và sẽ làm gia tăng khó khăn cho điều trị phẫu thuật.

Phẫu thuật lấy bỏ tuyến dưới hàm và dưới lưỡi ở bên có nang nhầy là phẫu thuật bình thường. Tuyến được lấy bỏ cùng vì ống của tuyến dưới hàm đi ngang qua tuyến dưới lưỡi và lấy bỏ một tuyến sẽ khó tránh khỏi chấn thương tuyến kia. Tuyến dưới hàm gần như liên quan với các tĩnh mạch lớn, cái nhập vào nhau để hình thành tĩnh mạch cổ (jugular vein). Lấy bỏ tuyến đòi hỏi phải hết sức cẩn thận tránh vùng có nhiều thần kinh quan trọng.

Nang nhầy tuyến dưới lưỡi (sublingual mucoceler, ranulas) có thể được điều trị bằng cách mở thông nang (marsupialization) (cùng với phẫu thuật lấy bỏ tuyến dưới hàm và dưới lưỡi) để dẫn lưu thỏa đáng vào trong khoang miệng. Mở thông nang được tiến hành bằng đường rạch hình ellip phần niêm mạc dưới lưỡi phía trên nang và khâu viền niêm mạc miệng với tổ chức liên kết. Thường dẫn lưu đặt vào vùng nang để cho dịch thoát hết cho đến khi liền thương.

7. Các biến chứng sau điều trị

Các biến chứng sau phẫu thuật sẽ không gặp nếu quá trình phẫu thuật được tiến hành bởi các bác sỹ được tập huấn đầy đủ. Thường thì túi dịch (nước) có thể phát triển vào vùng có nang nhầy. Cái này cũng có thể được dẫn lưu hoặc cũng có thể để cho nó tự hấp phụ. Nhiễm trùng hiếm khi xảy ra nếu đảm bảo tốt vô trùng. Nếu không lấy hết tổ chức tuyến có khả năng nang nhầy sẽ tái phát.

8. Chăm sóc sau mổ (aftercare, postoperative care)

Nếu dẫn lưu đặt ở bên phẫu thuât, phải để một thời gian. Nếu vết mổ được băng, cần thay băng thường xuyên. Phải làm sạch sẽ vùng phẫu thuật, tạo điều kiện cho dịch từ dẫn lưu chảy ra.

9. Tiên lượng (Prognosis)

Tiên lượng tuyệt vời sau khi dẫn lưu nang và lấy bỏ toàn bộ tuyến bị ảnh hưởng. Không bị khô miệng (dry mouth) sau lấy bỏ tuyến dưới hàm và dưới lưỡi thậm trí lấy ở cả hai bên.

Nguồn: Bệnh viện 103